ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Hayvonot dunyosi

Darslar 20 · 1 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, Z. Tillayeva. Biologiya 5-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2020
20

Hayvonot dunyosi

Darslik: 59–62-betlar
MaqsadHayvonlarning o‘ziga xos xususiyatlarini, organlar sistemasi va to‘qimalarini, ahamiyatini va sistematik birliklarni tushuntiradi, hayvonning sistematik o‘rnini yozadi.
Yangi so‘zlar
fauna · fauna, the animal worldumurtqali hayvonlar · vertebrates, animals with a backboneumurtqasiz hayvonlar · invertebratestip · phylum (a major group of animals)
Tushuntirish

Hayvonot dunyosi (fauna) o‘simliklardan farqli ravishda erkin harakatlana oladi, asosan geterotrof oziqlanadi va ko‘pchiligida asab sistemasi rivojlangan. Hayvon organizmi organlar sistemalaridan (hazm qilish, nafas olish, qon aylanish, ayirish va boshqalar) iborat; sistemalar organlardan (yurak, o‘pka, jigar, buyrak), organlar to‘qimalardan, to‘qimalar hujayralardan tuzilgan. Hayvonlarda to‘rt xil to‘qima bor: qoplovchi, biriktiruvchi, nerv va muskul to‘qimalari. Hayvonlar tabiatda oziq zanjirida ishtirok etadi, ayrimlari tabiat sanitarlari (yomg‘ir chuvalchangi, go‘ng qo‘ng‘izi), ikki pallali mollyuskalar suvni tozalaydi, qushlar va kemiruvchilar urug‘ tarqatadi, asalari va kapalaklar o‘simliklarni changlatadi. Odam ulardan go‘sht, tuxum, jun, sut oladi, ot va eshakdan transport sifatida, itdan qo‘riqchi sifatida foydalanadi; pashsha, chivin kabilar kasallik tarqatadi. Hayvonlar sistematikasida birliklar: tur → urug‘ → oila → turkum → sinf → tip → hayvonot dunyosi (kitobda shunday atalgan; urug‘ – ilmiy tilda «genus»). Umurtqasi borlari umurtqali (xordalilar tipi: baliqlar, suvda hamda quruqlikda yashovchilar, sudralib yuruvchilar, qushlar, sut emizuvchilar), umurtqasizlarga sodda hayvonlar, bo‘shliqichlilar, yassi, to‘garak va halqali chuvalchanglar, mollyuskalar va bo‘g‘imoyoqlilar tiplari kiradi. Masalan, uy mushugi: tip – xordalilar, sinf – sut emizuvchilar, turkum – yirtqichlar, oila – mushuksimonlar, urug‘ – mushuk, tur – uy mushugi.

baliqlaramfibiyalarsudralibyuruvchilarqushlarsut emizuvchilarumurtqalilarsodda hayvonlarbo‘shliqichlilaryassichuvalchanglarto‘garakchuvalchanglarhalqalichuvalchanglarmollyuskalarbo‘g‘imoyoqlilarumurtqasizlarHayvonlar

So‘zni to‘g‘ri qutiga sudrang (yoki so‘zni, keyin qutini bosing)

Umurtqali
Umurtqasiz

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Hayvonot bog‘ida har bir qafas oldidagi taxtada hayvonning nomi, yashash joyi va oziqasi yozilgan. Bu taxtalar tashrif buyuruvchilarga hayvonlarni guruhlab tushunishga yordam beradi. Hayvonlar dunyosi katta, shuning uchun tartib kerak.

Kim ishlatadi

Zoolog hayvonlarni guruhlaydi, veterinar ularning tuzilishini biladi, tabiat muzeyi xodimi namunalarni tartibga soladi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugun ko‘rgan bitta hayvonning tanasi nimaga moslashganini (oyoq, qanot, tish) bir gapda ayting.

Namunalar
BirlikBo‘ri
tipxordalilar
sinfsut emizuvchilar
turkumyirtqichlar
oilaitsimonlar
urug‘it
turbo‘ri
Bo‘ri: tip – xordalilar; sinf – sut emizuvchilar; turkum – yirtqichlar; oila – itsimonlar; urug‘ – it; tur – bo‘ri. Uy iti ham shu oila va urug‘ga kiradi, demak bo‘riga yaqin qarindosh.
Yomg‘ir chuvalchangi tuproqni g‘ovak qiladi va o‘simlik qoldiqlarini chirindiga aylantirishga yordam beradi – shu bois u «tabiat sanitari» va «tuproq quruvchisi».
Sinfda faoliyat

Daftarga «Sistematik narvon» chizing va uy mushugi hamda bo‘ri uchun sistematik o‘rinlarni yozing (kitobdagi tartibda). Qaysi bosqichda ular ajralishini toping. Xavfsizlik: yovvoyi va ko‘cha hayvonlariga tegmang, ularni yaqindan boqmang; tegsangiz, qo‘lni sovun bilan yuving va kattalarga ayting.

Mashq
1
Hayvonlarni o‘simliklardan ajratib turuvchi uchta belgi nima?
2
Hayvon to‘qimalarining to‘rt turini ayting.
3
Bu birliklar aralash berilgan: oila, tur, sinf, urug‘, tip, turkum. Ularni kattadan kichikka tartiblang.
4
Nima uchun asalari va kapalaklar o‘simliklar uchun muhim?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliUrganchga Navro‘z otkritkasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →