ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Tuban o‘simliklar – suvo‘tlar

Darslar 15 · 1 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, Z. Tillayeva. Biologiya 5-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2020
15

Tuban o‘simliklar

Darslik: 40–43-betlar
MaqsadTuban o‘simliklarning (suvo‘tlarning) belgilarini, asosiy vakillarini va ahamiyatini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
suvo‘t · algatallom (qattana) · thallus, an undivided plant bodyxromatofor · chromatophore, the part of an alga that holds pigmentrizoid · rhizoid, a root-like holder
Tushuntirish

Suvo‘tlar – tuban o‘simliklar. Ularning tanasi ildiz, poya va bargga bo‘linmagan; bunday tana tallom yoki qattana deyiladi. Barcha suvo‘tlarda pigment saqlovchi xromatofor bor; pigment turiga ko‘ra ular yashil, qo‘ng‘ir va qizil suvo‘tlarga bo‘linadi. Bir hujayrali suvo‘tlarga xlorella va xlamidomonada, ko‘p hujayralilarga ulotriks, spirogira, porfira va laminariya misol bo‘ladi. Xlorella – sharsimon yashil suvo‘t, suvni kislorodga boyitadi. Xlamidomonada ikkita xivchin yordamida suzadi, qizil ko‘zchasi yorug‘likni sezadi. Ulotriks – ipsimon yashil suvo‘t, rizoidi bilan suv tubiga birikadi; jinssiz ko‘payganda xivchinli zoosporalar hosil qiladi. Spirogira ham ipsimon, xromatofori spiralsimon buralgan, bo‘laklarga bo‘linib ko‘payadi. Porfira – dengizda o‘sadigan qizil suvo‘t, laminariya – dengizdagi qo‘ng‘ir suvo‘t, tarkibida yod ko‘p, «dengiz karami» deb ataladi. Suvo‘tlar fotosintez qilib suvni kislorod bilan ta’minlaydi, suv jonivorlariga oziq bo‘ladi; ayrim dengiz suvo‘tlaridan yod olinadi, ba’zilari oziq-ovqatda ishlatiladi.

xlorellaxlamidomonadaulotriksspirogirayashillaminariyaqo‘ng‘irporfiraqizilSuvo‘tlar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ba’zi shirinlik va muzqaymoqlarni quyuqlashtiruvchi modda dengiz suvo‘tlaridan olinadi. Ya’ni kundalik hayotimizda suvo‘ti ko‘rinmasdan ham uchraydi. Suvo‘tlari suvda yashaydigan o‘simlik bo‘lsa-da, odamga ham xizmat qiladi.

Kim ishlatadi

Oziq-ovqat texnologi suvo‘tidan quyuqlashtiruvchi oladi, akvarium ustasi suvni toza tutadi, ekolog suv havzasi holatini kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Suvda yashaydigan uchta jonzotni o‘ylab toping va har biri nima bilan oziqlanishi mumkinligini do‘stingizga ayting.

Namunalar
Suvo‘tBelgisi
Xlorellasharsimon, yashil; suvni kislorodga boyitadi
Xlamidomonadaikki xivchin; qizil ko‘zcha yorug‘likni sezadi
Ulotriksipsimon; rizoid; zoosporalar
Spirogiraipsimon; spiral xromatofor
Laminariyaqo‘ng‘ir dengiz suvo‘ti, yodga boy
Chuchuk suv havzasi yuzasidagi yashil, shilimshiq ipsimon qatlam ko‘pincha spirogira bo‘ladi: mikroskopda hujayra ichida spiral shaklidagi yashil xromatofor ko‘rinadi.
Dengiz laminariyasi tarkibidagi yod organizm uchun zarur moddadir; yod yetishmasligi qalqonsimon bez kasalligiga olib keladi (1-mavzuda buqoq haqida o‘qigansiz).
Sinfda faoliyat

Sxema: «Suvo‘tlar» so‘zidan ikki shoxli daraxt chizing – «bir hujayrali» (xlorella, xlamidomonada) va «ko‘p hujayrali» (ulotriks, spirogira, porfira, laminariya); pigment rangi bo‘yicha rang bering. Imkon bo‘lsa, o‘qituvchi ariq suvidan namuna olib, mikroskopda ko‘rsatadi. Xavfsizlik: suv havzasi bo‘yida faqat kattalar bilan bo‘ling; suvo‘tni tatib ko‘rmang va yashil suvni ichmang; suv chetiga yaqin bormang; suvo‘tga tekkan bo‘lsangiz qo‘lni sovunlab yuving.

Mashq
1
Tallom (qattana) nima?
2
Pigmentiga ko‘ra suvo‘tlar qanday guruhlarga bo‘linadi? Har biriga misol keltiring.
3
Xlamidomonada qanday harakatlanadi va yorug‘likni nima bilan sezadi?
4
Nima uchun suvo‘tlar suv havzasi uchun foydali?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMashq uchun eng yaxshi yo‘lHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →