Biologiyaning o‘rganish usullari
Tirik organizmlarni o‘rganishning to‘rt asosiy usuli bor. Kuzatish – eng qadimgi usul: tadqiqotchi ko‘rish, eshitish kabi sezgi organlari yordamida, tabiiy holatga aralashmasdan ma’lumot to‘playdi; hozir buning uchun videokamera ham qo‘llanadi. Taqqoslash usulida ikki organizm solishtirilib, o‘xshashlik va farqlari aniqlanadi. Tarixiy usulda qadimda yashagan organizmlar hozirgilari bilan solishtiriladi; masalan, paleontologlar (qadimgi organizmlarni o‘rganuvchi olimlar) otlarning ajdodlari kichikroq bo‘lib, vaqt o‘tishi bilan oyoqlari uzunlashib, tuyoqli, tez yuguradigan hayvonga aylanganini aniqlagan. Tajriba usulida tadqiqotchi shart-sharoitni o‘zi yaratadi va o‘zgarishlarni kuzatadi. Tajribada odatda bitta omil o‘zgartiriladi, qolganlari bir xil qoldiriladi, natija esa yoziladi. XVII asrda italiyalik shifokor Franchesko Redi tajriba bilan pashsha qurtlari go‘shtda o‘z-o‘zidan paydo bo‘lmasligini, ularni pashshalar qo‘ygan tuxum chiqarishini ko‘rsatgan. Odatda olimlar bu usullarni birga qo‘llaydi.
| Usul | Nima qilinadi |
|---|---|
| Kuzatish | sezgi a’zolari bilan ma’lumot to‘plash, tabiatga xalaqit bermasdan |
| Taqqoslash | ikki organizm yonma-yon qo‘yilib, o‘xshash va farqli belgilari topiladi |
| Tarixiy usul | qadimda yashagan organizmlar hozirgilari bilan solishtiriladi |
| Tajriba | tadqiqotchi sharoit yaratadi va o‘zgarishni kuzatadi |
Bola ikkita bir xil qog‘oz varaqdan samolyot yasadi: birining qanoti to‘g‘ri, ikkinchisining bukilgan. Ularni bir xil joydan, bir xil kuch bilan uchirib, qaysi biri uzoqqa borishini solishtirdi. Bitta narsa o‘zgargani uchun natijaning sababi aniq bo‘ldi.
Agronom ikki xil parvarishni solishtirib ko‘radi, shifokor yangi usulni avval sinovdan o‘tkazadi, ornitolog qushlarni uzoqdan kuzatadi.
Kitobni yostiq ustiga qiyalatib qo‘ying va bir xil kichik to‘pchani ikki xil balandlikdan dumalating. Faqat balandlikni o‘zgartirib, qaysi biri uzoqqa dumalashini solishtiring.
| 1-stakan | 2-stakan | |
|---|---|---|
| Urug‘lar | bir xil loviya | bir xil loviya |
| Suv miqdori | bir xil | bir xil |
| Yorug‘lik | yorug‘ joy | qorong‘i shkaf |
Minitajriba (uyda ota-ona bilan): ikki stakanga ho‘l paxta solib, har biriga 5 tadan loviya urug‘ini qo‘ying. Birini xona haroratida, ikkinchisini muzlatkichning pastki javonida (salqinda) qoldiring; ikkalasiga suvni bir xil quying. 4–5 kun davomida nechta urug‘ unganini jadvalga yozing va qaysi omil o‘zgartirilganini ayting. Xavfsizlik: urug‘larni yemang, muzlatkichni kattalar ruxsati bilan oching, ishdan keyin qo‘lni sovunlab yuving.