ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Biologiyani o‘rganish usullari

Darslar 4 · 1 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, Z. Tillayeva. Biologiya 5-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2020
4

Biologiyaning o‘rganish usullari

Darslik: 12–15-betlar
MaqsadBiologiyani o‘rganishning to‘rt asosiy usulini (kuzatish, taqqoslash, tarixiy usul, tajriba) farqlaydi va misollarda aniqlaydi.
Yangi so‘zlar
kuzatish · observationtaqqoslash · comparisontarixiy usul · the historical methodtajriba · experiment
Tushuntirish

Tirik organizmlarni o‘rganishning to‘rt asosiy usuli bor. Kuzatish – eng qadimgi usul: tadqiqotchi ko‘rish, eshitish kabi sezgi organlari yordamida, tabiiy holatga aralashmasdan ma’lumot to‘playdi; hozir buning uchun videokamera ham qo‘llanadi. Taqqoslash usulida ikki organizm solishtirilib, o‘xshashlik va farqlari aniqlanadi. Tarixiy usulda qadimda yashagan organizmlar hozirgilari bilan solishtiriladi; masalan, paleontologlar (qadimgi organizmlarni o‘rganuvchi olimlar) otlarning ajdodlari kichikroq bo‘lib, vaqt o‘tishi bilan oyoqlari uzunlashib, tuyoqli, tez yuguradigan hayvonga aylanganini aniqlagan. Tajriba usulida tadqiqotchi shart-sharoitni o‘zi yaratadi va o‘zgarishlarni kuzatadi. Tajribada odatda bitta omil o‘zgartiriladi, qolganlari bir xil qoldiriladi, natija esa yoziladi. XVII asrda italiyalik shifokor Franchesko Redi tajriba bilan pashsha qurtlari go‘shtda o‘z-o‘zidan paydo bo‘lmasligini, ularni pashshalar qo‘ygan tuxum chiqarishini ko‘rsatgan. Odatda olimlar bu usullarni birga qo‘llaydi.

UsulNima qilinadi
Kuzatishsezgi a’zolari bilan ma’lumot to‘plash, tabiatga xalaqit bermasdan
Taqqoslashikki organizm yonma-yon qo‘yilib, o‘xshash va farqli belgilari topiladi
Tarixiy usulqadimda yashagan organizmlar hozirgilari bilan solishtiriladi
Tajribatadqiqotchi sharoit yaratadi va o‘zgarishni kuzatadi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bola ikkita bir xil qog‘oz varaqdan samolyot yasadi: birining qanoti to‘g‘ri, ikkinchisining bukilgan. Ularni bir xil joydan, bir xil kuch bilan uchirib, qaysi biri uzoqqa borishini solishtirdi. Bitta narsa o‘zgargani uchun natijaning sababi aniq bo‘ldi.

Kim ishlatadi

Agronom ikki xil parvarishni solishtirib ko‘radi, shifokor yangi usulni avval sinovdan o‘tkazadi, ornitolog qushlarni uzoqdan kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Kitobni yostiq ustiga qiyalatib qo‘ying va bir xil kichik to‘pchani ikki xil balandlikdan dumalating. Faqat balandlikni o‘zgartirib, qaysi biri uzoqqa dumalashini solishtiring.

Namunalar
Qushning inini uzoqdan kuzatib, qaysi vaqtda boladan oziq keltirishini yozib borish – kuzatish. Ikki xil qush turining tumshug‘i va oyoqlarini jadvalda solishtirish – taqqoslash.
1-stakan2-stakan
Urug‘larbir xil loviyabir xil loviya
Suv miqdoribir xilbir xil
Yorug‘likyorug‘ joyqorong‘i shkaf
Bir xil ikkita loviya urug‘ini ikkita stakanga ekamiz: birini yorug‘ joyga, ikkinchisini qorong‘i shkafga qo‘yamiz, suv hamma sharoitda bir xil. Faqat yorug‘lik o‘zgartirilgan – bu tajriba usuli.
Sinfda faoliyat

Minitajriba (uyda ota-ona bilan): ikki stakanga ho‘l paxta solib, har biriga 5 tadan loviya urug‘ini qo‘ying. Birini xona haroratida, ikkinchisini muzlatkichning pastki javonida (salqinda) qoldiring; ikkalasiga suvni bir xil quying. 4–5 kun davomida nechta urug‘ unganini jadvalga yozing va qaysi omil o‘zgartirilganini ayting. Xavfsizlik: urug‘larni yemang, muzlatkichni kattalar ruxsati bilan oching, ishdan keyin qo‘lni sovunlab yuving.

Mashq
1
Ornitolog qushni bezovta qilmaslik uchun inidan 30 metr narida turib, durbin bilan kuzatmoqda. U qaysi usuldan foydalanmoqda va nima uchun uzoqda turibdi?
2
Olim uzoq vaqt oldin yashagan hayvon suyaklarini hozirgi hayvon suyaklari bilan solishtirdi. Bu qaysi usul?
3
Ikkita bir xil nihol olib, birini sug‘orib, ikkinchisini sug‘ormaysiz. Qaysi omil o‘zgartirilgan va qaysi usul qo‘llangan?
4
Nima uchun tajribada bir vaqtning o‘zida faqat bitta omil o‘zgartiriladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliEski velosiped uchun missiyaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →