Bakteriyalar dunyosi
Bakteriyalar juda kichik organizmlar bo‘lib, ularni mikrobiologiya fani o‘rganadi va faqat mikroskopda ko‘rish mumkin. Laboratoriyada ularni steril sharoitda Petri idishchasidagi oziqa muhitiga ekib o‘stiriladi; ko‘payib, ko‘zga ko‘rinadigan koloniya hosil qiladi. Tashqi shakliga ko‘ra kokk (sharsimon), batsilla (tayoqchasimon), vibrion va spirilla (buralgan) bo‘ladi. Bakteriyalarning yadrosi yo‘q, ya’ni ular prokariot. Qulay sharoitda ba’zi bakteriyalar har 20–30 daqiqada ikkiga bo‘linib ko‘payadi. Noqulay sharoitda ular qalin qobiq bilan o‘ralib spora hosil qiladi va uzoq vaqt saqlanib qoladi. Foydali bakteriyalar: achituvchi (qatiq, tuzlama tayyorlashda), chirituvchi (o‘lik qoldiqlarni parchalab, tabiat «sanitarlari» vazifasini bajaradi) va tugunak bakteriyalar (dukkakdosh o‘simliklar ildizida yashab, havodagi azotni o‘simlikka yetkazadi – bu simbioz, ikkala tomonga foyda). Parazit bakteriyalar odamda sil, vabo, qoqshol kabi kasalliklarni keltirib chiqaradi. Kasallikning yoppasiga tarqalishi epidemiya deyiladi; uning oldini olish uchun karantin e’lon qilinadi. Eng oddiy himoya – ovqatdan oldin qo‘lni sovunlab yuvish. Archa va terak kabi o‘simliklar fitonsid ajratib, havoni zararli bakteriyalardan tozalaydi.
Gigiyena mashqi: qo‘lni sovun bilan 20 soniya davomida to‘g‘ri yuvish bosqichlarini (kaft, orqa tomon, barmoq oralari, tirnoq) o‘qituvchi ko‘rsatadi, o‘quvchilar takrorlaydi. Keyin juftlikda «Bakteriyalar qayerda ishlaydi?» xaritasini chizing: oshxona (qatiq, tuzlama), dala (tugunak bakteriyalar), o‘rmon (chirituvchilar), shifoxona (kasallik qo‘zg‘atuvchilar va ulardan himoya). Xavfsizlik: laboratoriyada bakteriya o‘stirilgan Petri idishlarini hech qachon ochmang, hidlamang – ularni faqat o‘qituvchi ishlatadi.