ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Bakteriyalar va qatiq tayyorlash

Darslar 9–10 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, Z. Tillayeva. Biologiya 5-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2020
9

Bakteriyalar dunyosi

Darslik: 26–30-betlar
MaqsadBakteriyalarning tuzilishi, shakllari va ko‘payishini, foydali va zararli turlarini va kasalliklardan saqlanish yo‘llarini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
kokk · coccus, a round bacteriumbatsilla · bacillus, a rod-shaped bacteriumepidemiya · epidemicfitonsid · phytoncide, a plant substance that kills germs
Tushuntirish

Bakteriyalar juda kichik organizmlar bo‘lib, ularni mikrobiologiya fani o‘rganadi va faqat mikroskopda ko‘rish mumkin. Laboratoriyada ularni steril sharoitda Petri idishchasidagi oziqa muhitiga ekib o‘stiriladi; ko‘payib, ko‘zga ko‘rinadigan koloniya hosil qiladi. Tashqi shakliga ko‘ra kokk (sharsimon), batsilla (tayoqchasimon), vibrion va spirilla (buralgan) bo‘ladi. Bakteriyalarning yadrosi yo‘q, ya’ni ular prokariot. Qulay sharoitda ba’zi bakteriyalar har 20–30 daqiqada ikkiga bo‘linib ko‘payadi. Noqulay sharoitda ular qalin qobiq bilan o‘ralib spora hosil qiladi va uzoq vaqt saqlanib qoladi. Foydali bakteriyalar: achituvchi (qatiq, tuzlama tayyorlashda), chirituvchi (o‘lik qoldiqlarni parchalab, tabiat «sanitarlari» vazifasini bajaradi) va tugunak bakteriyalar (dukkakdosh o‘simliklar ildizida yashab, havodagi azotni o‘simlikka yetkazadi – bu simbioz, ikkala tomonga foyda). Parazit bakteriyalar odamda sil, vabo, qoqshol kabi kasalliklarni keltirib chiqaradi. Kasallikning yoppasiga tarqalishi epidemiya deyiladi; uning oldini olish uchun karantin e’lon qilinadi. Eng oddiy himoya – ovqatdan oldin qo‘lni sovunlab yuvish. Archa va terak kabi o‘simliklar fitonsid ajratib, havoni zararli bakteriyalardan tozalaydi.

kokk – sharsimonbatsilla –tayoqchasimonvibrion,spirilla –buralganBakteriyashakllari
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yozgi sayrga olingan pishgan ovqat quyoshda qolsa, tezda achib ketadi; soyada va salqin joyda esa ancha uzoq turadi. Bakteriyalar iliq joyda tez ko‘payadi, salqinda sekin.

Kim ishlatadi

Oshpaz ovqatni to‘g‘ri saqlaydi, oziq-ovqat xavfsizligi tekshiruvchisi omborlarni ko‘radi, shifokor ovqatdan zaharlanish sabablarini aniqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugun ovqat saqlanadigan yoki olib yuriladigan joylarni o‘ylab ko‘ring: qaysi biri salqin va yopiq? Bittasini tanlab, sababini bir gapda ayting.

Namunalar
02040608012481632640123456Bakteriyalar soni (bo‘linishlar soni bo‘yicha)
Bitta bakteriya har 30 daqiqada ikkiga bo‘linsa, 3 soatda (6 marta bo‘linish) 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 = 64 ta bakteriya bo‘ladi (oziq yetarli bo‘lsa).
Sabzavot tuzlanganda sho‘r suvda achituvchi bakteriyalar sut kislota hosil qiladi; bu sabzavotning chirishiga yo‘l qo‘ymaydi.
Sinfda faoliyat

Gigiyena mashqi: qo‘lni sovun bilan 20 soniya davomida to‘g‘ri yuvish bosqichlarini (kaft, orqa tomon, barmoq oralari, tirnoq) o‘qituvchi ko‘rsatadi, o‘quvchilar takrorlaydi. Keyin juftlikda «Bakteriyalar qayerda ishlaydi?» xaritasini chizing: oshxona (qatiq, tuzlama), dala (tugunak bakteriyalar), o‘rmon (chirituvchilar), shifoxona (kasallik qo‘zg‘atuvchilar va ulardan himoya). Xavfsizlik: laboratoriyada bakteriya o‘stirilgan Petri idishlarini hech qachon ochmang, hidlamang – ularni faqat o‘qituvchi ishlatadi.

Mashq
1
Bakteriyalar tashqi shakliga ko‘ra qanday guruhlarga bo‘linadi?
2
Bitta bakteriya har 20 daqiqada bo‘linsa, 1 soatda nechta bo‘ladi?
3
Tugunak bakteriyalar va dukkakdosh o‘simlik hamkorligining foydasi nimada?
4
Nima uchun chirituvchi bakteriyalarni tabiat «sanitarlari» deyishadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliLoyihalar kuni uchun qatiqHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →