2-laboratoriya mashg‘uloti: lupa va mikroskop tuzilishi bilan tanishish
Tirik organizmlarning tuzilishini o‘rganish uchun kattalashtirib ko‘rsatuvchi asboblar kerak. Eng sodda asbob – lupa: ikki tomoni qavariq linza bo‘lib, buyumni qo‘l lupasida taxminan 2–20 marta kattalashtirib ko‘rsatadi. Lupa bilan, masalan, tarvuz yoki pomidor etidagi yumaloq hujayralarni payqash mumkin. Mikroskop – yanada kichik obyektlarni ko‘rsatadigan laboratoriya jihozi. Uning shtativiga tubus va buyum stolchasi biriktirilgan. Tubusning yuqorisida okulyar, pastida obyektiv bor, ikkalasi ham kattalashtiruvchi linzalardir. Makrovint tubusni ko‘tarib-tushiradi, mikrovint tasvirni aniq qiladi. Buyum stolchasi ostida yorug‘likni preparatga yo‘naltiruvchi ko‘zgu (zamonaviy mikroskoplarda ko‘pincha o‘rnatilgan chiroq) joylashgan, preparat qisqich bilan mahkamlanadi. Mikroskopning kattalashtirishi okulyar va obyektiv ko‘rsatkichlari ko‘paytmasiga teng: okulyar 10, obyektiv 20 bo‘lsa, 10 × 20 = 200 marta. Ishlashda preparat avval kichik, so‘ng katta obyektivda ko‘riladi, mikroskop joyidan qo‘zg‘atilmaydi, tasvir daftarga chiziladi.
| Qism | Vazifasi |
|---|---|
| Okulyar | tubusning yuqorisidagi linza |
| Obyektiv | tubusning pastidagi linza |
| Tubus | okulyar va obyektivni tutadi |
| Shtativ | tubus va buyum stolchasi biriktiriladi |
| Buyum stolchasi | preparat qo‘yiladigan joy |
| Makrovint | tubusni ko‘tarib-tushiradi |
| Mikrovint | tasvirni aniq qiladi |
| Ko‘zgu | yorug‘likni preparatga yo‘naltiradi |
| Qisqich | preparatni ushlab turadi |
Bola gazetadagi rasmga lupa tutib, rasm mayda nuqtalardan iborat ekanini ko‘rdi. Oddiy ko‘z bilan qaraganda u silliq tuyulgan edi. Lupa mayda narsalarni kattalashtirib, ko‘zga ko‘rinmaganini ko‘rsatadi.
Laborant mikroskopda namunalarni ko‘radi, soat ustasi mayda qismlarni lupa bilan tekshiradi, entomolog hasharotning mayda belgilarini aniqlaydi.
Daftaringizga biror mayda shaklni (masalan, bargning kichik qismini) oddiy o‘lchamida chizing, so‘ng uni ikki barobar katta qilib qayta chizing. Kattalashtirish shunday ishlaydi.
O‘qituvchi ko‘rsatuvi: mikroskop rasmidagi to‘qqiz qismni (okulyar, makrovint, mikrovint, shtativ, buyum stolchasi, ko‘zgu, qisqich, obyektiv, tubus) o‘z nomi bilan belgilab chiqing. Keyin tayyor preparatni o‘qituvchi bilan birga kichik obyektivda ko‘ring va chizing. Xavfsizlik: mikroskop faqat o‘qituvchi ruxsati bilan olinadi, ikki qo‘l bilan ko‘tariladi; ko‘zguni hech qachon to‘g‘ridan-to‘g‘ri quyoshga qaratmang – ko‘zga zarar yetadi; linzalarga barmoq tegizmang.