ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Lupa va mikroskop

Darslar 5 · 1 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, Z. Tillayeva. Biologiya 5-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2020
5

2-laboratoriya mashg‘uloti: lupa va mikroskop tuzilishi bilan tanishish

Darslik: 15–17-betlar
MaqsadLupa va yorug‘lik mikroskopining tuzilishini bilib, mikroskopning kattalashtirishini hisoblaydi va u bilan ishlash tartibini aytadi.
Yangi so‘zlar
lupa · hand lens (magnifying glass)mikroskop · microscopeokulyar · eyepiece lensobyektiv · objective lens
Tushuntirish

Tirik organizmlarning tuzilishini o‘rganish uchun kattalashtirib ko‘rsatuvchi asboblar kerak. Eng sodda asbob – lupa: ikki tomoni qavariq linza bo‘lib, buyumni qo‘l lupasida taxminan 2–20 marta kattalashtirib ko‘rsatadi. Lupa bilan, masalan, tarvuz yoki pomidor etidagi yumaloq hujayralarni payqash mumkin. Mikroskop – yanada kichik obyektlarni ko‘rsatadigan laboratoriya jihozi. Uning shtativiga tubus va buyum stolchasi biriktirilgan. Tubusning yuqorisida okulyar, pastida obyektiv bor, ikkalasi ham kattalashtiruvchi linzalardir. Makrovint tubusni ko‘tarib-tushiradi, mikrovint tasvirni aniq qiladi. Buyum stolchasi ostida yorug‘likni preparatga yo‘naltiruvchi ko‘zgu (zamonaviy mikroskoplarda ko‘pincha o‘rnatilgan chiroq) joylashgan, preparat qisqich bilan mahkamlanadi. Mikroskopning kattalashtirishi okulyar va obyektiv ko‘rsatkichlari ko‘paytmasiga teng: okulyar 10, obyektiv 20 bo‘lsa, 10 × 20 = 200 marta. Ishlashda preparat avval kichik, so‘ng katta obyektivda ko‘riladi, mikroskop joyidan qo‘zg‘atilmaydi, tasvir daftarga chiziladi.

QismVazifasi
Okulyartubusning yuqorisidagi linza
Obyektivtubusning pastidagi linza
Tubusokulyar va obyektivni tutadi
Shtativtubus va buyum stolchasi biriktiriladi
Buyum stolchasipreparat qo‘yiladigan joy
Makrovinttubusni ko‘tarib-tushiradi
Mikrovinttasvirni aniq qiladi
Ko‘zguyorug‘likni preparatga yo‘naltiradi
Qisqichpreparatni ushlab turadi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bola gazetadagi rasmga lupa tutib, rasm mayda nuqtalardan iborat ekanini ko‘rdi. Oddiy ko‘z bilan qaraganda u silliq tuyulgan edi. Lupa mayda narsalarni kattalashtirib, ko‘zga ko‘rinmaganini ko‘rsatadi.

Kim ishlatadi

Laborant mikroskopda namunalarni ko‘radi, soat ustasi mayda qismlarni lupa bilan tekshiradi, entomolog hasharotning mayda belgilarini aniqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Daftaringizga biror mayda shaklni (masalan, bargning kichik qismini) oddiy o‘lchamida chizing, so‘ng uni ikki barobar katta qilib qayta chizing. Kattalashtirish shunday ishlaydi.

Namunalar
ƒFormula
10 × 40 = 400
okulyar × obyektiv ko‘rsatkichi
Okulyar 10, obyektiv 40 bo‘lsa, mikroskop obyektni 10 × 40 = 400 marta kattalashtiradi.
Preparat tubusga urilib ketmasligi uchun avval makrovint bilan tubusni yon tomondan qarab, obyektiv preparatdan taxminan 4–5 mm balandlikda bo‘lguncha tushiramiz, keyin okulyardan qarab tubusni ohista ko‘taramiz.
Sinfda faoliyat

O‘qituvchi ko‘rsatuvi: mikroskop rasmidagi to‘qqiz qismni (okulyar, makrovint, mikrovint, shtativ, buyum stolchasi, ko‘zgu, qisqich, obyektiv, tubus) o‘z nomi bilan belgilab chiqing. Keyin tayyor preparatni o‘qituvchi bilan birga kichik obyektivda ko‘ring va chizing. Xavfsizlik: mikroskop faqat o‘qituvchi ruxsati bilan olinadi, ikki qo‘l bilan ko‘tariladi; ko‘zguni hech qachon to‘g‘ridan-to‘g‘ri quyoshga qaratmang – ko‘zga zarar yetadi; linzalarga barmoq tegizmang.

Mashq
1
Qo‘l lupasi buyumni taxminan necha marta kattalashtiradi?
2
Okulyar 10, obyektiv 40 bo‘lgan mikroskop necha marta kattalashtiradi?
3
Mikroskopning qaysi qismi tubusni ko‘taradi va tushiradi, qaysi biri tasvirni aniq qiladi?
4
Nima uchun preparatni avval kichik, keyin katta obyektivda ko‘ramiz?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMikroskop uchun adolatli qoidaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →