ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Dorivor va zaharli o‘simliklar

Darslar 19 · 1 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, Z. Tillayeva. Biologiya 5-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2020
19

O‘zbekistonda keng tarqalgan dorivor va zaharli o‘simliklar

Darslik: 54–59-betlar
MaqsadO‘zbekistonda keng tarqalgan dorivor va zaharli o‘simliklarni taniydi, ularning foydasi va xavfini tushuntiradi va xavfsizlik qoidalariga amal qiladi.
Yangi so‘zlar
dorivor o‘simlik · medicinal plantzaharli o‘simlik · poisonous plantefir moyi · essential oilzaharlanish · poisoning
Tushuntirish

O‘zbekistonda taxminan 4500 tur yuksak o‘simlik o‘sadi va ular orasida dorivor turlari ko‘p. Yalpiz ariq bo‘ylarida o‘sadigan ko‘p yillik o‘t; tarkibida mentol va efir moylari bor, hushbo‘y hidli, shamollash va nafas yo‘li kasalliklarida qo‘llanadi. Na’matak – yovvoyi atirgul; mevasi C vitaminiga boy, qishda va bahorda organizmni quvvatlantiradi. Shirinmiya (qizilmiya) ildizpoyasidan yo‘tal siropi tayyorlanadi. Isiriq dasht va vodiylarda o‘sadigan ko‘p yillik o‘t; xalq tabobatida ishlatilgan bo‘lsa-da, tarkibida kuchli moddalar bor, uni o‘zboshimchalik bilan ichish yoki tutatish mumkin emas. Aloe – xona o‘simligi, bargi sersuv. Dorivor o‘simlikni ham me’yoridan ortiq ishlatsa, zaharlanish mumkin; shu sababli faqat shifokor yoki dorishunos maslahati bilan foydalaniladi. Tabiatda zaharli o‘simliklar ham bor, ular ko‘pincha chiroyli gulli va yoqimli hidli bo‘ladi: kanakunjut (urug‘i juda zaharli), bangidevona (barcha qismi zaharli), mingdevona, zaharli ayiqtovon (barg sharbati terini va ko‘zni qitiqlaydi). Shu sababli tabiatda hech qanday notanish o‘simlikni uzmang, ushlab ko‘rmang, tatimang. Agar kimdir o‘simlikdan zaharlanib qolsa, darhol kattalarga ayting va tez yordam (103) chaqirtiring; o‘zboshimchalik bilan qusdirishga urinmang.

O‘simlikNimasi bilan foydali
Yalpizmentol va efir moylari – shamollashda
Na’matakmeva – C vitaminiga boy
Shirinmiyaildizpoyasidan yo‘tal siropi
Isiriqkuchli moddalar bor – o‘zingiz ichmang, tutatmang
Aloesersuv bargli uy o‘simligi

So‘zni to‘g‘ri qutiga sudrang (yoki so‘zni, keyin qutini bosing)

Dorivor
Zaharli

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Mahalla ariq bo‘yiga yalpiz ekdi. Barglarga qo‘l tegsa, butun hovli yoqimli hidga to‘ladi, har bahorda yalpiz yana yashillanib chiqadi. Ko‘pyillik o‘t bir marta ekilsa, yillar davomida o‘sadi.

Kim ishlatadi

Shifokor va farmatsevt dorivor o‘simliklarni to‘g‘ri tavsiya qiladi, botanik zaharli turlarni aniqlaydi, o‘rmonchi tabiatdagi dorivor o‘simliklarni muhofaza qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Ko‘chada yoki hovlida bitta o‘simlikni tanlab, unga tegmasdan rasmini chizing va kattalardan nomini so‘rang.

Namunalar
✓Maslahat
Na’matak mevasini qaynatmay, termosda damlang – C vitamini ko‘proq saqlanadi.
Na’matak mevasini qaynatmaga qaraganda termosda damlash afzal: qaynatishda C vitamini ko‘proq parchalanadi, damlashda ko‘proq saqlanadi.
!Diqqat!
Notanish o‘simlikka tegmang, hidlamang, uzmang, tatib ko‘rmang: suratga oling va kattaga ko‘rsating. Zaharlansa – kattaga ayting, 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.
Sayrda chiroyli oq gulli notanish o‘t uchrasa, uni hid olish uchun ham, uzish uchun ham tegmay, rasmga olib, kattalarga yoki o‘qituvchiga ko‘rsatish xavfsiz yo‘l.
Sinfda faoliyat

Ikki ustunli jadval: «Dorivor o‘simliklar» (nomi, qaysi qismi, nima uchun) va «Zaharli o‘simliklar» (nomi, belgilari, xavfi). Keyin «Tabiatda xavfsizlik» qoidalarini plakatga yozing: 1) notanish o‘simlik, meva, zamburug‘ni tatimaslik; 2) uzmaslik; 3) tegib ketsa, sovun bilan yuvish; 4) ko‘zga tegsa, ko‘p suv bilan yuvib, kattalarga aytish; 5) zaharlanishda 103 ga qo‘ng‘iroq. Xavfsizlik: haqiqiy zaharli o‘simlik namunalari sinfga olib kelinmaydi, faqat rasmlar ishlatiladi.

Mashq
1
Yalpiz tarkibida qaysi moddalar bor va ular nima uchun foydali?
2
Na’matak mevasining qaysi vitaminga boyligi bilan foydali?
3
Zaharli o‘simliklarga uchta misol keltiring.
4
Nima uchun chiroyli gulli o‘simlikni ham tatib ko‘rib yoki uzib bo‘lmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMahalla uchun fartuklarHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →