Hujayra – tiriklikning asosi
Hujayra – tiriklikning eng kichik birligi; har qanday tirik organizm hujayralardan iborat. Hujayralar vazifasiga qarab shakli bilan farq qiladi: eritrotsitlar kislorod tashiydi, leykotsitlar organizmni mikroblardan himoya qiladi, barg og‘izchasi hujayralari suv bug‘latish va gazlar almashinuvida ishtirok etadi, nerv hujayralarining o‘simtalari nerv impulslarini o‘tkazadi. Yadrosi shakllanmagan organizmlar prokariotlar (bakteriyalar, sianobakteriyalar – ilgari ko‘k-yashil suvo‘tlar deyilgan) deyiladi, yadrosi shakllangan organizmlar eukariotlar (zamburug‘lar, o‘simliklar, hayvonlar). Eukariot hujayra uchta asosiy qismdan iborat: sitoplazmatik membrana hujayrani o‘rab, kerakli moddalarni tanlab o‘tkazadi; sitoplazma – ichki suyuqlik bo‘lib, unda organoidlar joylashgan; yadro irsiy axborotni saqlaydi va moddalar almashinuvini boshqaradi. O‘simlik hujayrasida bulardan tashqari sellyuloza qobiq, plastidalar (yashil xloroplast, rangli xromoplast, rangsiz leykoplast) va hujayra shirali yirik vakuola bor; hayvon hujayrasida sellyuloza qobiq va plastida yo‘q, vakuolalari mayda. Bir xil vazifani bajaruvchi hujayralar to‘plami to‘qima, to‘qimalar organni, organlar esa organizmni hosil qiladi.
Nomni rasmdagi raqamga sudrang (yoki nomni, keyin raqamni bosing)
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
Oshxona peshtaxtasida qolgan ko‘kat so‘lib, bo‘shashib qoldi. Poyalari bir stakan suvga solinganda bir soatdan keyin yana tarang bo‘ldi. Hujayralar suvni to‘plab, o‘simlikni tik tutadi.
Bog‘bon o‘simlik so‘lganini ko‘rib sug‘orishni belgilaydi, tibbiyot laboranti hujayra namunalarini ko‘radi, oziq-ovqat texnologi sabzavotlarni qanday saqlashni o‘rganadi.
Hovlida yoki ko‘chada yerga tushgan quruq bargni va past novdadagi yashil bargni (uzmasdan) ohista bukib ko‘ring. Farqini sezing va sababini o‘ylang.
| Meva | Hujayra shirasida ko‘p | Mazasi |
|---|---|---|
| Limon | organik kislotalar | nordon |
| Uzum | uglevodlar (shakar) | shirin |
«Hujayra – shahar» o‘yini: guruhlarda hujayra qismlarini shahar joylariga moslang (masalan, membrana – darvozali devor, yadro – boshqaruv markazi, xloroplast – quyosh elektr stansiyasi, vakuola – suv ombori) va har bir moslikni bitta gap bilan asoslang. Keyin plastilindan o‘simlik hujayrasi modelini yasang. Xavfsizlik: plastilinni og‘izga olmang, ishdan keyin qo‘lni sovunlab yuving.