ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Hujayra va piyoz po‘sti hujayralari

Darslar 6–7 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, Z. Tillayeva. Biologiya 5-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2020
6

Hujayra – tiriklikning asosi

Darslik: 17–21-betlar
MaqsadHujayraning asosiy qismlarini va vazifalarini aytadi, prokariot va eukariot hujayralarni hamda o‘simlik va hayvon hujayralarini solishtiradi.
Yangi so‘zlar
hujayra · cellyadro · nucleusplastida · plastidvakuola · vacuole
Tushuntirish

Hujayra – tiriklikning eng kichik birligi; har qanday tirik organizm hujayralardan iborat. Hujayralar vazifasiga qarab shakli bilan farq qiladi: eritrotsitlar kislorod tashiydi, leykotsitlar organizmni mikroblardan himoya qiladi, barg og‘izchasi hujayralari suv bug‘latish va gazlar almashinuvida ishtirok etadi, nerv hujayralarining o‘simtalari nerv impulslarini o‘tkazadi. Yadrosi shakllanmagan organizmlar prokariotlar (bakteriyalar, sianobakteriyalar – ilgari ko‘k-yashil suvo‘tlar deyilgan) deyiladi, yadrosi shakllangan organizmlar eukariotlar (zamburug‘lar, o‘simliklar, hayvonlar). Eukariot hujayra uchta asosiy qismdan iborat: sitoplazmatik membrana hujayrani o‘rab, kerakli moddalarni tanlab o‘tkazadi; sitoplazma – ichki suyuqlik bo‘lib, unda organoidlar joylashgan; yadro irsiy axborotni saqlaydi va moddalar almashinuvini boshqaradi. O‘simlik hujayrasida bulardan tashqari sellyuloza qobiq, plastidalar (yashil xloroplast, rangli xromoplast, rangsiz leykoplast) va hujayra shirali yirik vakuola bor; hayvon hujayrasida sellyuloza qobiq va plastida yo‘q, vakuolalari mayda. Bir xil vazifani bajaruvchi hujayralar to‘plami to‘qima, to‘qimalar organni, organlar esa organizmni hosil qiladi.

123456

Nomni rasmdagi raqamga sudrang (yoki nomni, keyin raqamni bosing)

  1. 1
  2. 2
  3. 3
  4. 4
  5. 5
  6. 6

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Oshxona peshtaxtasida qolgan ko‘kat so‘lib, bo‘shashib qoldi. Poyalari bir stakan suvga solinganda bir soatdan keyin yana tarang bo‘ldi. Hujayralar suvni to‘plab, o‘simlikni tik tutadi.

Kim ishlatadi

Bog‘bon o‘simlik so‘lganini ko‘rib sug‘orishni belgilaydi, tibbiyot laboranti hujayra namunalarini ko‘radi, oziq-ovqat texnologi sabzavotlarni qanday saqlashni o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Hovlida yoki ko‘chada yerga tushgan quruq bargni va past novdadagi yashil bargni (uzmasdan) ohista bukib ko‘ring. Farqini sezing va sababini o‘ylang.

Namunalar
Kartoshka tuganagi hujayralarida rangsiz leykoplastlar bor; tuganak yorug‘da qolsa, ular xloroplastga aylanib, po‘sti yashil tusga kiradi: plastidalar bir-biriga aylana oladi. (Yashil bo‘lib qolgan kartoshkani yemang – unda zaharli modda to‘planadi.)
MevaHujayra shirasida ko‘pMazasi
Limonorganik kislotalarnordon
Uzumuglevodlar (shakar)shirin
Limon nordon, chunki hujayra shirasida organik kislotalar ko‘p; uzum shirin, chunki unda uglevodlar (qand) ko‘p. Ta’mni vakuoladagi hujayra shirasi belgilaydi.
Sinfda faoliyat

«Hujayra – shahar» o‘yini: guruhlarda hujayra qismlarini shahar joylariga moslang (masalan, membrana – darvozali devor, yadro – boshqaruv markazi, xloroplast – quyosh elektr stansiyasi, vakuola – suv ombori) va har bir moslikni bitta gap bilan asoslang. Keyin plastilindan o‘simlik hujayrasi modelini yasang. Xavfsizlik: plastilinni og‘izga olmang, ishdan keyin qo‘lni sovunlab yuving.

Mashq
1
Hujayraning qaysi qismi kerakli moddalarni tanlab o‘tkazadi, qaysi biri organoidlarni o‘z ichiga oladi, qaysi biri irsiy axborotni saqlaydi?
2
Faqat o‘simlik hujayrasiga xos qismlarni sanang.
3
Prokariotlar eukariotlardan nimasi bilan farq qiladi? Har biriga misol keltiring.
4
Nima uchun sellyuloza qobiq o‘simlik uchun muhim?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMuzey vitrinasi uchun missiyaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →