ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Tabiatni muhofaza qilish va yakuniy loyiha

Darslar 29–30 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, Z. Tillayeva. Biologiya 5-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2020
29

Tabiatni muhofaza qilish

Darslik: 86–90-betlar
MaqsadMuhofaza qilinadigan hududlarning to‘rt turini (qo‘riqxona, buyurtmaxona, milliy bog‘, tabiat yodgorligi) farqlaydi, «Qizil kitob»ning vazifasini va tabiatni asrash qoidalarini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
qo‘riqxona · strict nature reservebuyurtmaxona · managed reserve (wildlife refuge)milliy bog‘ · national park«Qizil kitob» · the Red Book of endangered species
Tushuntirish

O‘zbekistonda tabiatni asrash va undan oqilona foydalanish Konstitutsiya va «Tabiatni muhofaza qilish to‘g‘risida»gi qonun bilan tartibga solinadi. Muhofaza qilinadigan hududlar to‘rt turga bo‘linadi. Qo‘riqxonada inson xo‘jalik faoliyati cheklangan, tabiiy muhit qanday bo‘lsa, shunday saqlanadi; u yerda ov qilish, mol boqish, o‘simlik va mevalarni terish man etiladi. Asosiy qo‘riqxonalar: Chotqol biosfera, Nurota, Zomin, Zarafshon, Surxon, Hisor, Kitob geologiya va Qizilqum qo‘riqxonalari. Buyurtmaxonada ayrim turlar yoki tabiat boyliklari (masalan, noyob hayvonning ko‘payish joyi) muhofaza qilinadi; boshqa faoliyat cheklanadi, ba’zan ma’lum davrlarda ruxsatnoma bilan ov qilishga yo‘l qo‘yiladi. Milliy bog‘ odamlarning dam olishi va tabiat go‘zalligidan bahramand bo‘lishi uchun ajratilgan hudud: u yerda belgilangan yo‘laklarda sayr qilish, dam olish mumkin, lekin gullarni payhon qilish, uzish va atrofni ifloslantirish mumkin emas. Tabiat yodgorliklari – g‘orlar, sharsharalar, noyob qoyatoshlar, buloqlar, ulkan daraxtlar kabi noyob joylar (masalan, Teshiktosh va Obirahmat g‘orlari, Sayrob qishlog‘idagi qadimiy chinorlar). «Qizil kitob» kamayib borayotgan va yo‘qolish xavfi ostidagi tur o‘simlik va hayvonlar haqidagi hujjat: unda ularning tuzilishi, tarqalgan joyi, yashash tarzi va kamayish sabablari yoziladi. O‘zbekiston «Qizil kitob»i 1979-yilda ta’sis etilgan, birinchi hayvonlar jildi 1983-yilda, o‘simliklar jildi 1984-yilda chiqqan; keyingi nashrlarda ro‘yxat yangilab borilgan. Unga, masalan, yovvoyi tok, xongul (Buxoro bug‘usi) kiritilgan.

HududQoidasi; misol
Qo‘riqxonaov, mol boqish, terish man etiladi; Chotqol, Zomin
Buyurtmaxonaayrim turlar himoyalanadi; ba’zan ruxsat bilan ov
Milliy bog‘dam olish, belgilangan yo‘lakda sayr
Tabiat yodgorligig‘or, sharshara, chinor; Teshiktosh g‘ori
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab o‘quvchilari tabiiy hududga sayohatga bordi. Kirish joyida yo‘lboshchi qaysi yo‘llardan yurish mumkinligini tushuntirdi va hamma axlatini o‘zi bilan olib ketishini so‘radi. Toza qoldirilgan joydan keyingi guruh ham huzur qiladi.

Kim ishlatadi

Qo‘riqxona inspektori hududni kuzatadi, botanik kamyob o‘simliklarni qayd etadi, tabiat bog‘ining xodimi tashrif buyuruvchilarni sanaydi va yo‘l ko‘rsatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktab hovlisi yoki ko‘chada tabiatni asrash uchun bitta ko‘rsatkich belgisini o‘ylab topib, daftaringizga chizing.

Namunalar
!Diqqat!
Qo‘riqxonada o‘simlik uzmang, hayvon ovlamang, yo‘ldan chiqmang.
Siz Chotqol qo‘riqxonasiga sayohatga borsangiz, o‘simlik uzish, hayvon ovlash va hatto yo‘ldan chetga chiqib yurish ham mumkin emas: tabiat o‘z holicha qolishi kerak.
★Esda tuting
Milliy bog‘da belgilangan yo‘ldan yuring, gulzorni toptamang, chiqindini o‘zingiz bilan olib keting.
Milliy bog‘da skameykada dam olish, suratga tushish mumkin, ammo gulzorni payhon qilib bo‘lmaydi va qoldiqni ostiga tashlamaslik kerak.
Sinfda faoliyat

To‘rt turdagi hududni solishtiruvchi jadval tuzing: nomi, nimaga ruxsat, nima taqiqlangan, misol. Keyin «Qizil kitob»ga kiritilgan bitta o‘simlik yoki hayvon uchun qisqa pasport yozing: nomi, qayerda yashashi, nima uchun kamayganligi, uni asrash uchun nima qilish kerak. Xavfsizlik: sayohatda qo‘riqlanadigan hududda faqat belgilangan yo‘ldan yuring, hayvonlarga yaqinlashmang va oziq bermang, chiqindingizni olib keting.

Mashq
1
Quyidagilar muhofaza qilinadigan hududlarning qaysi turiga kiradi: Chotqol, Teshiktosh g‘ori, Hisor, Sayrob chinorlari?
2
Qo‘riqxona buyurtmaxonadan nimasi bilan farq qiladi?
3
Agar biror hayvon turi «Qizil kitob»ga kiritilsa, bu odamlar uchun nimani anglatadi?
4
Nima uchun milliy bog‘da gullarni uzish mumkin emas?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBeshinchi sinf qo‘llanmasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →