Biologiya – hayot haqidagi fan
Biologiya – tiriklik, hayot haqidagi fan. Bu nom yunoncha «bios» (hayot) va «logos» (fan, ta’limot) so‘zlaridan olingan. Biologiya o‘rganish obyektiga qarab sohalarga bo‘linadi: botanika o‘simliklarni, zoologiya hayvonlarni, mikologiya zamburug‘larni, mikrobiologiya mikroskopik kichik jonzotlarni, sitologiya hujayrani o‘rganadi. Anatomiya tirik organizmning ichki tuzilishini, fiziologiya organizmda boradigan jarayonlarni, sistematika organizmlarni o‘xshash belgilariga ko‘ra guruhlashni, genetika irsiyat va o‘zgaruvchanlikni, ekologiya esa organizmlarning bir-biri va tashqi muhit bilan munosabatini o‘rganadi. Biologiya bilimlari dehqonchilik va chorvachilikda mo‘l hosil va sog‘lom mol olishga, tibbiyotda kasalliklarni davolashga, tabiatdan oqilona foydalanishga yordam beradi. O‘zbek olimlari ham bu fanga hissa qo‘shgan: masalan, akademik Y. X. To‘raqulov osh tuziga yod qo‘shish orqali buqoq kasalligining oldini olish yo‘lini ishlab chiqqan, akademik J. A. Musayev esa g‘o‘za kolleksiyasini yaratgan.
| Soha | Nimani o‘rganadi |
|---|---|
| Botanika | o‘simliklar |
| Zoologiya | hayvonlar |
| Mikologiya | zamburug‘lar |
| Mikrobiologiya | mikroskopik kichik jonzotlar |
| Sitologiya | hujayra |
| Anatomiya | ichki tuzilish |
| Fiziologiya | organizmdagi jarayonlar |
| Sistematika | o‘xshash belgilar bo‘yicha guruhlash |
| Genetika | irsiyat va o‘zgaruvchanlik |
| Ekologiya | organizmlar va muhit munosabati |
Maktabga ketayotib bola shoxdagi chumchuqni, devor tagidagi yashil moxni va qo‘lini yuvayotgan odamni ko‘rdi. Uchovi ham biologiyaga tegishli: biri hayvon, biri o‘simlik, biri salomatlik haqida. Shunday qilib, bir qisqa yo‘lda biologiyaning bir necha sohasi uchradi.
Veterinar hayvonlarni davolaydi, shifokor kasallik sababini tushunishda biologiyaga tayanadi, qishloq xo‘jaligi mutaxassisi ekin nega kasal bo‘lganini aniqlaydi.
Bugun yo‘lda yoki hovlida uchta tirik narsani (o‘simlik, hayvon yoki hasharot) sanab, har biri haqida bittadan savol o‘ylab toping.
«Biologiya sohalari» o‘yini: sinf o‘n guruhga bo‘linadi, har biriga bitta soha (masalan, botanika) tushadi. Guruh shu soha o‘rganadigan bitta savolga misol o‘ylab topadi va doskaga yozadi, qolganlar qaysi soha ekanini topadi. Xavfsizlik: o‘yin faqat o‘tirib, daftarda bajariladi.