Darslar 1 · 1 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, Z. Tillayeva. Biologiya 5-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2020
1
Biologiya – hayot haqidagi fan
Darslik: 4–7-betlar
MaqsadBiologiyaning nimani o‘rganishini, uning asosiy sohalarini va insonga qanday foyda keltirishini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
biologiya · biology, the science of lifebotanika · botany, the science of plantszoologiya · zoology, the science of animalsekologiya · ecology, the study of how organisms relate to each other and to their surroundings
Tushuntirish
Biologiya – tiriklik, hayot haqidagi fan. Bu nom yunoncha «bios» (hayot) va «logos» (fan, ta’limot) so‘zlaridan olingan. Biologiya o‘rganish obyektiga qarab sohalarga bo‘linadi: botanika o‘simliklarni, zoologiya hayvonlarni, mikologiya zamburug‘larni, mikrobiologiya mikroskopik kichik jonzotlarni, sitologiya hujayrani o‘rganadi. Anatomiya tirik organizmning ichki tuzilishini, fiziologiya organizmda boradigan jarayonlarni, sistematika organizmlarni o‘xshash belgilariga ko‘ra guruhlashni, genetika irsiyat va o‘zgaruvchanlikni, ekologiya esa organizmlarning bir-biri va tashqi muhit bilan munosabatini o‘rganadi. Biologiya bilimlari dehqonchilik va chorvachilikda mo‘l hosil va sog‘lom mol olishga, tibbiyotda kasalliklarni davolashga, tabiatdan oqilona foydalanishga yordam beradi. O‘zbek olimlari ham bu fanga hissa qo‘shgan: masalan, akademik Y. X. To‘raqulov osh tuziga yod qo‘shish orqali buqoq kasalligining oldini olish yo‘lini ishlab chiqqan, akademik J. A. Musayev esa g‘o‘za kolleksiyasini yaratgan.
Namunalar
Bog‘bon olma daraxtining tuzilishi va qachon sug‘orish kerakligini bilsa, hosil ko‘p bo‘ladi. Bu bilimlar botanikaga tegishli.
Qaldirg‘ochning qanday uchishi, yoki yo‘lbarsning qayerda yashashi haqidagi savollarga zoologiya javob beradi; tuproqdagi chuvalchang bilan o‘simlik ildizi o‘rtasidagi aloqani esa ekologiya o‘rganadi.
Sinfda faoliyat
«Biologiya sohalari» o‘yini: sinf o‘n guruhga bo‘linadi, har biriga bitta soha (masalan, botanika) tushadi. Guruh shu soha o‘rganadigan bitta savolga misol o‘ylab topadi va doskaga yozadi, qolganlar qaysi soha ekanini topadi. Xavfsizlik: o‘yin faqat o‘tirib, daftarda bajariladi.
Mashq
1
«Biologiya» so‘zi qaysi so‘zlardan olingan va nimani bildiradi?
Yunoncha «bios» – hayot va «logos» – fan; biologiya – hayot haqidagi fan.
2
Quyidagi fanlar nimani o‘rganadi: mikologiya, sitologiya, genetika?