Ekologik omillar
Tirik organizmga ta’sir qiluvchi tashqi omillar ekologik omillar deyiladi. Ular uch xil: abiotik omillar – jonsiz tabiat omillari (yorug‘lik, namlik, harorat); biotik omillar – tirik organizmlarning bir-biriga ta’siri (masalan, o‘simlikxo‘r va o‘simlik, yirtqich va o‘lja); antropogen omillar – inson faoliyatining ta’siri (ov, o‘rmon kesish, yangi nav va zotlar yaratish). Organizm moslashgan va yaxshi ko‘payadigan muhit yashash muhiti deyiladi: baliqning suyri shakli va shilimshiq qoplami suv qarshiligini yengishga, sudralib yuruvchilarning muguz tangachasi cho‘lda suv yo‘qotmaslikka yordam beradi. Jonli va jonsiz tabiatning o‘zaro aloqasi tabiiy jamoani hosil qiladi; uning jonli qismi biotsenoz deyiladi. Biotsenozda produtsentlar (yashil o‘simliklar) organik modda hosil qiladi; konsumentlar (o‘txo‘r va yirtqich hayvonlar) tayyor organik modda bilan oziqlanadi; redutsentlar (bakteriya va zamburug‘lar) organik moddalarni mineral moddalargacha parchalaydi. O‘zidan oldingisini yeb, keyingisiga oziq bo‘ladigan organizmlar oziq zanjirini hosil qiladi. U produtsent o‘simlikdan boshlanadi. Masalan: o‘t → quyon → bo‘ri; o‘lgan organizmlarni redutsentlar parchalaydi. Zanjirning bir halqasi uzilsa, boshqa halqalar ham zarar ko‘radi.
So‘zni to‘g‘ri qutiga sudrang (yoki so‘zni, keyin qutini bosing)
Bog‘bon pomidor ko‘chatini soyaga emas, quyoshli joyga o‘tqazdi va quruq kunlarda sug‘ordi. Yorug‘lik, issiqlik va namlik o‘simlik hayotini belgilaydi. Shuning uchun ularni hisobga olish hosilga ta’sir qiladi.
Dehqon ekin joyini tanlaydi, ekolog tabiiy joyning sharoitini baholaydi, baliqchilik xodimi suv havzasi sharoitini kuzatadi.
Hovli yoki yo‘lda ikki joyni tanlang, biri quyoshli, biri soyali, va qaysi birida o‘simlik ko‘proq ekanini solishtiring.
«Oziq to‘ri» o‘yini: har bir o‘quvchi bitta organizm kartochkasini oladi (bug‘doy, sichqon, chigirtka, chumchuq, ilon, burgut, zamburug‘). Kim kimni yeyishini ip bilan bog‘lang. So‘ng bitta halqani (masalan, chigirtkani) olib tashlab, qaysi organizmlar zarar ko‘rishini muhokama qiling. Xavfsizlik: ipni hech kimning bo‘yniga o‘ramang, o‘yin sinfda o‘tirib bajariladi; tabiatda hayvonlarni ovlamang va ularning inlariga tegmang.