Ekologik omillar
Tirik organizmga ta’sir qiluvchi tashqi omillar ekologik omillar deyiladi. Ular uch xil: abiotik omillar – jonsiz tabiat omillari (yorug‘lik, namlik, harorat); biotik omillar – tirik organizmlarning bir-biriga ta’siri (masalan, o‘simlikxo‘r va o‘simlik, yirtqich va o‘lja); antropogen omillar – inson faoliyatining ta’siri (ov, o‘rmon kesish, yangi nav va zotlar yaratish). Organizm moslashgan va yaxshi ko‘payadigan muhit yashash muhiti deyiladi: baliqning suyri shakli va shilimshiq qoplami suv qarshiligini yengishga, sudralib yuruvchilarning muguz tangachasi cho‘lda suv yo‘qotmaslikka yordam beradi. Jonli va jonsiz tabiatning o‘zaro aloqasi tabiiy jamoani hosil qiladi; uning jonli qismi biotsenoz deyiladi. Biotsenozda produtsentlar (yashil o‘simliklar) organik modda hosil qiladi; konsumentlar (o‘txo‘r va yirtqich hayvonlar) tayyor organik modda bilan oziqlanadi; redutsentlar (bakteriya va zamburug‘lar) organik moddalarni mineral moddalargacha parchalaydi. O‘zidan oldingisini yeb, keyingisiga oziq bo‘ladigan organizmlar oziq zanjirini hosil qiladi. U produtsent o‘simlikdan boshlanadi. Masalan: o‘t → quyon → bo‘ri; o‘lgan organizmlarni redutsentlar parchalaydi. Zanjirning bir halqasi uzilsa, boshqa halqalar ham zarar ko‘radi.
«Oziq to‘ri» o‘yini: har bir o‘quvchi bitta organizm kartochkasini oladi (bug‘doy, sichqon, chigirtka, chumchuq, ilon, burgut, zamburug‘). Kim kimni yeyishini ip bilan bog‘lang. So‘ng bitta halqani (masalan, chigirtkani) olib tashlab, qaysi organizmlar zarar ko‘rishini muhokama qiling. Xavfsizlik: ipni hech kimning bo‘yniga o‘ramang, o‘yin sinfda o‘tirib bajariladi; tabiatda hayvonlarni ovlamang va ularning inlariga tegmang.