ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Ekologik omillar va oziq zanjiri

Darslar 26 · 1 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, Z. Tillayeva. Biologiya 5-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2020
26

Ekologik omillar

Darslik: 80–83-betlar
MaqsadAbiotik, biotik va antropogen omillarni farqlaydi, biotsenozning tarkibiy qismlarini (produtsent, konsument, redutsent) aytadi va oziq zanjirini tuzadi.
Yangi so‘zlar
ekologik omil · ecological factorbiotsenoz · biocenosis, the living part of a natural communitykonsument · consumerredutsent · reducer (decomposer)
Tushuntirish

Tirik organizmga ta’sir qiluvchi tashqi omillar ekologik omillar deyiladi. Ular uch xil: abiotik omillar – jonsiz tabiat omillari (yorug‘lik, namlik, harorat); biotik omillar – tirik organizmlarning bir-biriga ta’siri (masalan, o‘simlikxo‘r va o‘simlik, yirtqich va o‘lja); antropogen omillar – inson faoliyatining ta’siri (ov, o‘rmon kesish, yangi nav va zotlar yaratish). Organizm moslashgan va yaxshi ko‘payadigan muhit yashash muhiti deyiladi: baliqning suyri shakli va shilimshiq qoplami suv qarshiligini yengishga, sudralib yuruvchilarning muguz tangachasi cho‘lda suv yo‘qotmaslikka yordam beradi. Jonli va jonsiz tabiatning o‘zaro aloqasi tabiiy jamoani hosil qiladi; uning jonli qismi biotsenoz deyiladi. Biotsenozda produtsentlar (yashil o‘simliklar) organik modda hosil qiladi; konsumentlar (o‘txo‘r va yirtqich hayvonlar) tayyor organik modda bilan oziqlanadi; redutsentlar (bakteriya va zamburug‘lar) organik moddalarni mineral moddalargacha parchalaydi. O‘zidan oldingisini yeb, keyingisiga oziq bo‘ladigan organizmlar oziq zanjirini hosil qiladi. U produtsent o‘simlikdan boshlanadi. Masalan: o‘t → quyon → bo‘ri; o‘lgan organizmlarni redutsentlar parchalaydi. Zanjirning bir halqasi uzilsa, boshqa halqalar ham zarar ko‘radi.

abiotik:yorug‘lik,haroratbiotik: yirtqichva o‘ljaantropogen: ov,o‘rmon kesishEkologik omillar

So‘zni to‘g‘ri qutiga sudrang (yoki so‘zni, keyin qutini bosing)

Ishlab chiqaruvchi
Iste’molchi
Parchalovchi

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bog‘bon pomidor ko‘chatini soyaga emas, quyoshli joyga o‘tqazdi va quruq kunlarda sug‘ordi. Yorug‘lik, issiqlik va namlik o‘simlik hayotini belgilaydi. Shuning uchun ularni hisobga olish hosilga ta’sir qiladi.

Kim ishlatadi

Dehqon ekin joyini tanlaydi, ekolog tabiiy joyning sharoitini baholaydi, baliqchilik xodimi suv havzasi sharoitini kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Hovli yoki yo‘lda ikki joyni tanlang, biri quyoshli, biri soyali, va qaysi birida o‘simlik ko‘proq ekanini solishtiring.

Namunalar
Ko‘l zanjiri: suvo‘t → mayda baliq → yirtqich baliq → laylak. Suvo‘t – produtsent; qolganlari konsument; ularning o‘lik qoldig‘ini bakteriya va zamburug‘ (redutsent) parchalaydi.
Yozda ko‘l qurib, suvo‘tlar kamaysa, mayda baliqlar kamayadi, keyin yirtqich baliqlar va laylaklar ham kamayadi: zanjirning birinchi halqasi yo‘qolsa, hammasi zarar ko‘radi.
Sinfda faoliyat

«Oziq to‘ri» o‘yini: har bir o‘quvchi bitta organizm kartochkasini oladi (bug‘doy, sichqon, chigirtka, chumchuq, ilon, burgut, zamburug‘). Kim kimni yeyishini ip bilan bog‘lang. So‘ng bitta halqani (masalan, chigirtkani) olib tashlab, qaysi organizmlar zarar ko‘rishini muhokama qiling. Xavfsizlik: ipni hech kimning bo‘yniga o‘ramang, o‘yin sinfda o‘tirib bajariladi; tabiatda hayvonlarni ovlamang va ularning inlariga tegmang.

Mashq
1
Uch xil ekologik omilni ayting va har biriga misol keltiring.
2
O‘t → chigirtka → kaltakesak → ilon zanjirida produtsent va konsumentlarni ko‘rsating.
3
Redutsentlar kimlar va ular nima qiladi?
4
Nima uchun oziq zanjiri har doim yashil o‘simlikdan boshlanadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKompost uyumi uchun joyHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →