Odam organlari sistemasi
Odam organizmi hujayralardan, hujayralar to‘qimalardan (epiteliy, biriktiruvchi, muskul, nerv), to‘qimalar organlardan (yurak, o‘pka), organlar organlar sistemasidan tuzilgan; sistemalar birgalikda yaxlit organizmni hosil qiladi. Kitobda yetti sistema keltirilgan. 1) Tayanch-harakatlanish sistemasi – skelet va muskullar; miya qutisi bosh miyani, ko‘krak qafasi yurak va o‘pkani himoya qiladi, suyak ko‘migida qon hujayralari hosil bo‘ladi. Qo‘lni bukishda yelkadagi ikki boshli muskul qisqaradi, uch boshli muskul bo‘shashadi; yozishda esa aksincha. 2) Qon aylanish sistemasi – to‘rt kamerali yurak nasos vazifasini bajaradi; arteriya yurakdan qon olib chiqadi, vena yurakka qon olib keladi, kapillyarlar to‘qimalar orasida mayda tomirlardir; qon tomirdan tashqariga chiqmaydi (yopiq) va ikki doira bo‘ylab oqadi. 3) Ovqat hazm qilish sistemasi – og‘iz bo‘shlig‘i, halqum, qizilo‘ngach, oshqozon, ichak. 4) Nerv sistemasi – markaziy (bosh miya miya qutisida, orqa miya umurtqa pog‘onasi kanalida) va periferik qismlardan iborat. 5) Nafas olish sistemasi – burun bo‘shlig‘i, halqum, traxeya, bronxlar, alveolalar va o‘pka; alveolalar va kapillyarlar orasida gazlar almashinadi. 6) Limfa sistemasi – limfa tugunlari, tomirlari, limfa va taloq; tugunlar bakteriya va viruslarni ushlab qoladi, immunitetni ta’minlaydi. 7) Endokrin sistema – ichki sekretsiya bezlari (gipofiz, epifiz, qalqonsimon, ayrisimon, buyrak usti bezlari); ular qonga gormonlar chiqaradi. Masalan, qo‘rqqanda buyrak usti bezidan adrenalin ajralib, himoya reaksiyasini kuchaytiradi. Biror sistema buzilsa, boshqalarga ham ta’sir qiladi.
| Sistema | Qismlari |
|---|---|
| tayanch-harakat | skelet, muskullar |
| qon aylanish | yurak, arteriya, vena, kapillyarlar |
| ovqat hazm qilish | og‘iz, halqum, qizilo‘ngach, oshqozon, ichak |
| nerv | bosh miya, orqa miya, periferik qism |
| nafas olish | burun bo‘shlig‘i, halqum, traxeya, bronxlar, alveolalar, o‘pka |
| limfa | limfa tugunlari, tomirlari, limfa, taloq |
| endokrin | bezlar: gipofiz, epifiz, qalqonsimon, ayrisimon, buyrak usti |
Nomni rasmdagi raqamga sudrang (yoki nomni, keyin raqamni bosing)
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
Hovlida yugurib o‘ynagan bola chanqadi, nafasi tezlashdi va terladi. Mushaklar ishladi, nafas olish va qon aylanish kuchaydi, tana terlab sovishga harakat qildi. Bir necha tizim birga ishlaydi.
Sport murabbiyi tananing ishiga qarab mashq tanlaydi, shifokor tizimlar holatini tekshiradi, hamshira bemorning nafasi va holatini kuzatadi.
O‘tirgan holda o‘nta sekin nafas oling va ko‘krak yoki qorin qanday ko‘tarilib tushishini his qiling.
Puls o‘lchash (juftlikda): bilakning bosh barmoq tomonidagi ichki qismida ikki barmoq bilan pulsni topib, 30 soniya sanang va 2 ga ko‘paytiring; 10 marta o‘tirib-turgandan keyin yana sanang. Natijani jadvalga yozing. Xavfsizlik: puls faqat bilakda sanaladi, bo‘yinni bosmang; yurak yoki nafas kasalligi bor o‘quvchilar mashq qilmasdan, faqat sanaydi; bosh aylansa, to‘xtab o‘tiring; sanoqni o‘qituvchi nazorat qiladi.