ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Odam organlari sistemasi

Darslar 25 · 1 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, Z. Tillayeva. Biologiya 5-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2020
25

Odam organlari sistemasi

Darslik: 75–79-betlar
MaqsadHujayradan organizmgacha bo‘lgan darajalarni, odamning yetti organlar sistemasini, ularning organlari va vazifalarini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
organlar sistemasi · organ systemarteriya · arterygormon · hormonealveola · alveolus, a tiny air sac in the lung
Tushuntirish

Odam organizmi hujayralardan, hujayralar to‘qimalardan (epiteliy, biriktiruvchi, muskul, nerv), to‘qimalar organlardan (yurak, o‘pka), organlar organlar sistemasidan tuzilgan; sistemalar birgalikda yaxlit organizmni hosil qiladi. Kitobda yetti sistema keltirilgan. 1) Tayanch-harakatlanish sistemasi – skelet va muskullar; miya qutisi bosh miyani, ko‘krak qafasi yurak va o‘pkani himoya qiladi, suyak ko‘migida qon hujayralari hosil bo‘ladi. Qo‘lni bukishda yelkadagi ikki boshli muskul qisqaradi, uch boshli muskul bo‘shashadi; yozishda esa aksincha. 2) Qon aylanish sistemasi – to‘rt kamerali yurak nasos vazifasini bajaradi; arteriya yurakdan qon olib chiqadi, vena yurakka qon olib keladi, kapillyarlar to‘qimalar orasida mayda tomirlardir; qon tomirdan tashqariga chiqmaydi (yopiq) va ikki doira bo‘ylab oqadi. 3) Ovqat hazm qilish sistemasi – og‘iz bo‘shlig‘i, halqum, qizilo‘ngach, oshqozon, ichak. 4) Nerv sistemasi – markaziy (bosh miya miya qutisida, orqa miya umurtqa pog‘onasi kanalida) va periferik qismlardan iborat. 5) Nafas olish sistemasi – burun bo‘shlig‘i, halqum, traxeya, bronxlar, alveolalar va o‘pka; alveolalar va kapillyarlar orasida gazlar almashinadi. 6) Limfa sistemasi – limfa tugunlari, tomirlari, limfa va taloq; tugunlar bakteriya va viruslarni ushlab qoladi, immunitetni ta’minlaydi. 7) Endokrin sistema – ichki sekretsiya bezlari (gipofiz, epifiz, qalqonsimon, ayrisimon, buyrak usti bezlari); ular qonga gormonlar chiqaradi. Masalan, qo‘rqqanda buyrak usti bezidan adrenalin ajralib, himoya reaksiyasini kuchaytiradi. Biror sistema buzilsa, boshqalarga ham ta’sir qiladi.

SistemaQismlari
tayanch-harakatskelet, muskullar
qon aylanishyurak, arteriya, vena, kapillyarlar
ovqat hazm qilishog‘iz, halqum, qizilo‘ngach, oshqozon, ichak
nervbosh miya, orqa miya, periferik qism
nafas olishburun bo‘shlig‘i, halqum, traxeya, bronxlar, alveolalar, o‘pka
limfalimfa tugunlari, tomirlari, limfa, taloq
endokrinbezlar: gipofiz, epifiz, qalqonsimon, ayrisimon, buyrak usti
12345

Nomni rasmdagi raqamga sudrang (yoki nomni, keyin raqamni bosing)

  1. 1
  2. 2
  3. 3
  4. 4
  5. 5

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Hovlida yugurib o‘ynagan bola chanqadi, nafasi tezlashdi va terladi. Mushaklar ishladi, nafas olish va qon aylanish kuchaydi, tana terlab sovishga harakat qildi. Bir necha tizim birga ishlaydi.

Kim ishlatadi

Sport murabbiyi tananing ishiga qarab mashq tanlaydi, shifokor tizimlar holatini tekshiradi, hamshira bemorning nafasi va holatini kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

O‘tirgan holda o‘nta sekin nafas oling va ko‘krak yoki qorin qanday ko‘tarilib tushishini his qiling.

Namunalar
ƒFormula
75 × 60 = 4500
urish/daqiqa × daqiqa/soat
Yurak tinch holatda minutiga taxminan 75 marta uradi desak, bir soatda 75 × 60 = 4500 marta uradi.
Ovqat og‘izda tishlar bilan maydalanadi, so‘lak bezlari so‘lak ajratadi, so‘ng qizilo‘ngach orqali oshqozonga o‘tadi – bu hazm qilish sistemasining boshlanishi.
Sinfda faoliyat

Puls o‘lchash (juftlikda): bilakning bosh barmoq tomonidagi ichki qismida ikki barmoq bilan pulsni topib, 30 soniya sanang va 2 ga ko‘paytiring; 10 marta o‘tirib-turgandan keyin yana sanang. Natijani jadvalga yozing. Xavfsizlik: puls faqat bilakda sanaladi, bo‘yinni bosmang; yurak yoki nafas kasalligi bor o‘quvchilar mashq qilmasdan, faqat sanaydi; bosh aylansa, to‘xtab o‘tiring; sanoqni o‘qituvchi nazorat qiladi.

Mashq
1
Odam organizmidagi darajalarni kichikdan kattaga ayting.
2
Arteriya, vena va kapillyar farqini ayting.
3
Yurak bir minutda 80 marta uradi. Bir soatda necha marta uradi?
4
Nima uchun sinf xonasini tez-tez shamollatish kerak? Nafas olish sistemasi bilan bog‘lang.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliPaxta chigiti uchun ekish kuniHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →