☰ Mundarija · Biologiya

Umurtqasiz hayvonlar va hasharotlar hayot sikli

Darslar 21–22 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, Z. Tillayeva. Biologiya 5-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2020
21

Umurtqasiz hayvonlar

Darslik: 62–68-betlar
MaqsadUmurtqasiz hayvonlarning etti tipini (sodda hayvonlar, bo‘shliqichlilar, yassi, to‘garak va halqali chuvalchanglar, mollyuskalar, bo‘g‘imoyoqlilar) belgilari va vakillari bilan farqlaydi.
Yangi so‘zlar
regeneratsiya · regeneration, regrowth of a damaged partparazit · parasitexitin · chitin, the hard material of an arthropod’s outer skeletontana halqasi · body segment (ring)
Tushuntirish

Umurtqasiz hayvonlarda ichki skelet (umurtqa) bo‘lmaydi. Sodda hayvonlar tanasi bitta hujayradan iborat; hujayrasida hazm qiluvchi va qisqaruvchi vakuola bor, bo‘linib ko‘payadi: amyoba, evglena (yashil, fotosintez qiladi va xivchini bilan suzadi), tufelka. Bo‘shliqichlilar (gidra, aktiniya, meduza) tanasi ikki qavatdan – ektoderma va endodermadan iborat, otiluvchi hujayralar bilan o‘ljasini tutadi va himoyalanadi; regeneratsiya xususiyati yaxshi rivojlangan. Yassi chuvalchanglar (oq planariya, jigar qurti, qoramol tasmasimon chuvalchangi) tanasi yassi, tana bo‘shlig‘i yo‘q; ko‘pchiligi parazit. To‘garak chuvalchanglar (askarida, rishta, bo‘rtma nematoda) tanasi kesmada yumaloq, kutikula bilan qoplangan, tana bo‘shlig‘i bor. Halqali chuvalchanglar (yomg‘ir chuvalchangi, nereida, zuluk) tanasi halqalarga bo‘lingan, qon aylanish sistemasi bor; yomg‘ir chuvalchangi tuproqni g‘ovaklashtiradi. Mollyuskalar (shilliqqurt, baqachanoq, sakkizoyoq) ko‘pchiligida chig‘anoq bor; baqachanoq suvni tozalaydi. Bo‘g‘imoyoqlilar tanasi va oyoqlari bo‘g‘imli, tashqi skeleti xitindan: qisqichbaqasimonlar (daryo qisqichbaqasi), o‘rgimchaksimonlar (o‘rgimchak, 8 oyoqli) va hasharotlar (xonqizi, 6 oyoqli). Xonqizining yorqin rangi ogohlantiruvchi rang bo‘lib, shira bitlarini yeb foyda keltiradi.

Namunalar
Gidra bo‘laklarga bo‘linsa, har bir bo‘lakdan yangi gidra tiklanishi mumkin – bu regeneratsiya. Odamda kesilgan teri tiklanishi ham regeneratsiyaning bir ko‘rinishi.
Uchta hasharot (6 oyoqli) va ikkita o‘rgimchakning (8 oyoqli) oyoqlari: 3 × 6 + 2 × 8 = 18 + 16 = 34 ta.
Sinfda faoliyat

Yetti tip bo‘yicha «Kim kim?» kartochkalari tayyorlang: bir tomonida hayvon nomi (masalan, zuluk), ikkinchi tomonida tipi va asosiy belgisi. Juftlikda bir-biringizdan so‘rang. Xavfsizlik: tashqarida hasharot va o‘rgimchaklarni qo‘l bilan ushlamang, ular chaqishi mumkin; meduza va dengiz hayvonlariga tegmang; tuproqni qazish uchun belkurakdan faqat kattalar bilan foydalaning; gijja (parazit) bilan kasallanmaslik uchun meva-sabzavotni yuving va qo‘lni sovunlab yuving.

Mashq
1
Quyidagi hayvonlarni tiplarga ajrating: zuluk, meduza, askarida, shilliqqurt, amyoba, o‘rgimchak.
2
Kaltakesak dushmandan qochib, dumini tashlab ketadi, keyin yangi dum o‘sadi. Bu hodisa qanday ataladi? Umurtqasizlarning qaysi tiplarida u ayniqsa yaxshi rivojlangan?
3
Beshta hasharot (6 oyoqli) va uchta o‘rgimchak (8 oyoqli) jami nechta oyoqqa ega?
4
Nima uchun xonqizi foydali hasharot hisoblanadi va yorqin rangi nimani bildiradi?