ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Umurtqasiz hayvonlar va hasharotlar hayot sikli

Darslar 21–22 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, Z. Tillayeva. Biologiya 5-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2020
21

Umurtqasiz hayvonlar

Darslik: 62–68-betlar
MaqsadUmurtqasiz hayvonlarning etti tipini (sodda hayvonlar, bo‘shliqichlilar, yassi, to‘garak va halqali chuvalchanglar, mollyuskalar, bo‘g‘imoyoqlilar) belgilari va vakillari bilan farqlaydi.
Yangi so‘zlar
regeneratsiya · regeneration, regrowth of a damaged partparazit · parasitexitin · chitin, the hard material of an arthropod’s outer skeletontana halqasi · body segment (ring)
Tushuntirish

Umurtqasiz hayvonlarda ichki skelet (umurtqa) bo‘lmaydi. Sodda hayvonlar tanasi bitta hujayradan iborat; hujayrasida hazm qiluvchi va qisqaruvchi vakuola bor, bo‘linib ko‘payadi: amyoba, evglena (yashil, fotosintez qiladi va xivchini bilan suzadi), tufelka. Bo‘shliqichlilar (gidra, aktiniya, meduza) tanasi ikki qavatdan – ektoderma va endodermadan iborat, otiluvchi hujayralar bilan o‘ljasini tutadi va himoyalanadi; regeneratsiya xususiyati yaxshi rivojlangan. Yassi chuvalchanglar (oq planariya, jigar qurti, qoramol tasmasimon chuvalchangi) tanasi yassi, tana bo‘shlig‘i yo‘q; ko‘pchiligi parazit. To‘garak chuvalchanglar (askarida, rishta, bo‘rtma nematoda) tanasi kesmada yumaloq, kutikula bilan qoplangan, tana bo‘shlig‘i bor. Halqali chuvalchanglar (yomg‘ir chuvalchangi, nereida, zuluk) tanasi halqalarga bo‘lingan, qon aylanish sistemasi bor; yomg‘ir chuvalchangi tuproqni g‘ovaklashtiradi. Mollyuskalar (shilliqqurt, baqachanoq, sakkizoyoq) ko‘pchiligida chig‘anoq bor; baqachanoq suvni tozalaydi. Bo‘g‘imoyoqlilar tanasi va oyoqlari bo‘g‘imli, tashqi skeleti xitindan: qisqichbaqasimonlar (daryo qisqichbaqasi), o‘rgimchaksimonlar (o‘rgimchak, 8 oyoqli) va hasharotlar (xonqizi, 6 oyoqli). Xonqizining yorqin rangi ogohlantiruvchi rang bo‘lib, shira bitlarini yeb foyda keltiradi.

TipBelgisi; misol
Sodda hayvonlarbir hujayra; amyoba, tufelka
Bo‘shliqichlilarikki qavat, otiluvchi hujayralar; gidra, meduza
Yassi chuvalchanglaryassi tana, bo‘shliq yo‘q; planariya
To‘garak chuvalchanglarkutikula, tana bo‘shlig‘i; askarida
Halqali chuvalchanglartana halqalarga bo‘lingan; zuluk
Mollyuskalarko‘pchiligida chig‘anoq; shilliqqurt
Bo‘g‘imoyoqlilarbo‘g‘imli oyoq, xitin; o‘rgimchak

So‘zni to‘g‘ri qutiga sudrang (yoki so‘zni, keyin qutini bosing)

Hasharotlar
Boshqa umurtqasizlar

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yomg‘irli kechadan keyin bog‘bon salat barglarida teshiklarni, yo‘lkada esa yaltiroq izlarni ko‘rdi. Salyangoz va shilliqqurtlar namlikda tashqariga chiqib, barg yegan. Ularning yumshoq tanasi namlikni yaxshi ko‘radi.

Kim ishlatadi

Bog‘bon zararkunandalardan ekinni asraydi, parazitolog parazit chuvalchanglarni o‘rganadi, baliqchi mollyuskalarni va qisqichbaqasimonlarni biladi.

Bugun sinab ko‘ring

Hovlida yoki ko‘chada bitta mayda hayvonni tegmasdan kuzating va uning tanasi yumshoqmi yoki qattiq qobiqlimi, aytib bering.

Namunalar
Gidra bo‘laklarga bo‘linsa, har bir bo‘lakdan yangi gidra tiklanishi mumkin – bu regeneratsiya. Odamda kesilgan teri tiklanishi ham regeneratsiyaning bir ko‘rinishi.
ƒFormula
3 × 6 + 2 × 8 = 34
3 hasharot (6 oyoq), 2 o‘rgimchak (8 oyoq)
Uchta hasharot (6 oyoqli) va ikkita o‘rgimchakning (8 oyoqli) oyoqlari: 3 × 6 + 2 × 8 = 18 + 16 = 34 ta.
Sinfda faoliyat

Yetti tip bo‘yicha «Kim kim?» kartochkalari tayyorlang: bir tomonida hayvon nomi (masalan, zuluk), ikkinchi tomonida tipi va asosiy belgisi. Juftlikda bir-biringizdan so‘rang. Xavfsizlik: tashqarida hasharot va o‘rgimchaklarni qo‘l bilan ushlamang, ular chaqishi mumkin; meduza va dengiz hayvonlariga tegmang; tuproqni qazish uchun belkurakdan faqat kattalar bilan foydalaning; gijja (parazit) bilan kasallanmaslik uchun meva-sabzavotni yuving va qo‘lni sovunlab yuving.

Mashq
1
Quyidagi hayvonlarni tiplarga ajrating: zuluk, meduza, askarida, shilliqqurt, amyoba, o‘rgimchak.
2
Kaltakesak dushmandan qochib, dumini tashlab ketadi, keyin yangi dum o‘sadi. Bu hodisa qanday ataladi? Umurtqasizlarning qaysi tiplarida u ayniqsa yaxshi rivojlangan?
3
Beshta hasharot (6 oyoqli) va uchta o‘rgimchak (8 oyoqli) jami nechta oyoqqa ega?
4
Nima uchun xonqizi foydali hasharot hisoblanadi va yorqin rangi nimani bildiradi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliNavro‘z uchun sumalak qutisiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →