ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Tirik organizmlar dunyosi va viruslar

Darslar 8 · 1 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, Z. Tillayeva. Biologiya 5-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2020
8

Tirik organizmlar haqida umumiy ma’lumot

Darslik: 23–26-betlar
MaqsadTirik organizmlarning to‘rt dunyosini (bakteriyalar, zamburug‘lar, o‘simliklar, hayvonlar) belgilari bilan farqlaydi va viruslarning o‘ziga xosligini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
flora · flora, the plant world of a regionfauna · fauna, the animal world of a regionfotosintez · photosynthesisvirus · virus
Tushuntirish

Barcha tirik organizmlar oziqlanadi, nafas oladi, ko‘payadi, o‘sadi va rivojlanadi. Ular hujayra tuzilishi (prokariot yoki eukariot), hujayra kattaligi, oziqlanishi kabi belgilari bilan farqlanib, to‘rt dunyoga bo‘linadi. Bakteriyalar dunyosi asosan geterotrof prokariotlardan iborat; ular juda kichik, faqat mikroskopda ko‘rinadi. Zamburug‘lar dunyosi – harakatlana olmaydigan eukariotlar, geterotrof oziqlanadi, tanasi ingichka ipchalar – gifalardan tuzilgan, sporalari bilan ko‘payadi (mikroskopik achitqidan yirik qo‘ziqorinlargacha). O‘simliklar dunyosi (flora) – harakatlana olmaydigan eukariotlar; ko‘pchiligi xlorofill yordamida fotosintez qilib, avtotrof oziqlanadi: yorug‘likda karbonat angidrid va suvdan organik modda hosil qilib, kislorod ajratadi. Hayvonot dunyosi (fauna) – erkin harakatlanuvchi geterotrof eukariotlar; ko‘p hujayralilarning aksariyatida nerv sistemasi va sezgi organlari bor. Viruslar esa hujayrasiz hayot shakli: ular faqat tirik hujayra ichida ko‘payadi, hujayradan tashqarida tiriklik belgilarini ko‘rsatmaydi. Gripp, gepatit kabi kasalliklarni viruslar keltirib chiqaradi. Ularning oldini olishda qo‘lni yuvish, emlash va kasallarga kerakli yordam va shifokor ko‘rigi muhim; bakteriyalarga qarshi antibiotiklar viruslarga ta’sir qilmaydi.

DunyoHujayraOziqlanish
Bakteriyalarprokariotasosan geterotrof
Zamburug‘lareukariot, harakatsizgeterotrof
O‘simliklareukariot, harakatsizavtotrof (fotosintez)
Hayvonlareukariot, erkin harakatlanadigeterotrof

So‘zni to‘g‘ri qutiga sudrang (yoki so‘zni, keyin qutini bosing)

Hayvonlar
O‘simliklar
Zamburug‘lar

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Shifokor shamollashga virus sabab bo‘lsa, antibiotik yordam bermasligini tushuntirdi, chunki antibiotiklar bakteriyalarga ta’sir qiladi. Virus va bakteriya har xil tuzilgani uchun ularga qarshi usullar ham boshqacha.

Kim ishlatadi

Shifokor kasallik sababini aniqlaydi, virusolog yangi virusni o‘rganadi, veterinar hayvonlarni emlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Do‘stingizga bakteriya bilan virus orasidagi bitta farqni oddiy so‘zlar bilan tushuntirib ko‘ring.

Namunalar
Bakteriyalar:qatiqbakteriyasiZamburug‘lar:non achitqisiO‘simliklar: tutdaraxtiHayvonlar:qaldirg‘ochTirikorganizmlar
Qatiq tayyorlovchi bakteriya, non pishiradigan achitqi, tut daraxti va qaldirg‘och – to‘rt turli dunyoning vakillari: mos ravishda bakteriyalar, zamburug‘lar, o‘simliklar va hayvonlar.
VirusXo‘jayin hujayra
tamaki mozaikasi virusio‘simlik
quturish virusihayvon
bakteriofagbakteriya
Tamaki mozaikasi virusi o‘simlikda, quturish virusi hayvonda, bakteriofag esa bakteriyada parazitlik qiladi – har bir virus o‘z xo‘jayin hujayrasini tanlaydi.
Sinfda faoliyat

Sinfda to‘rt burchak yarating: «Bakteriyalar», «Zamburug‘lar», «O‘simliklar», «Hayvonlar». O‘qituvchi rasm yoki organizm nomini aytadi (masalan, qo‘ziqorin, archa, ilon, sil tayoqchasi), o‘quvchilar tegishli burchakka boradi va sababini aytadi. Viruslar uchun alohida «Hujayrasiz» joy belgilang. Xavfsizlik: o‘yin sekin yurib bajariladi.

Mashq
1
Tirik organizmlar qaysi to‘rt dunyoga bo‘linadi?
2
Fotosintez nima va uni qaysi organizmlar amalga oshiradi?
3
Zamburug‘larni hayvonlarga va o‘simliklarga qaysi belgilari o‘xshatadi?
4
Nima uchun viruslarni na to‘liq tirik, na to‘liq jonsiz deb aytish qiyin?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliO‘yinchoq qutilari uchun missiyaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →