ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Bakteriyalar va qatiq tayyorlash

Darslar 9–10 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, Z. Tillayeva. Biologiya 5-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2020
10

1-amaliy mashg‘ulot: sutdan qatiq tayyorlash

Darslik: 30-bet
MaqsadKatta yordamida sutdan qatiq tayyorlash tartibini tushuntiradi va bakteriyalarning rolini izohlaydi.
Yangi so‘zlar
tomizg‘i · starter culturesut kislotasi · lactic acidachituvchi bakteriyalar · fermenting bacteriamuzlatkich · refrigerator
Tushuntirish

Qatiq sutga tomizg‘i solib tayyorlanadi. Tomizg‘i – sut tarkibidagi shakar (uglevod)ni parchalab, sut kislotasiga aylantiruvchi achituvchi bakteriyalar to‘plami. Sut kislotasi sutni ivitadi va unga nordon ta’m beradi. Bakteriyalar iliq muhitda yaxshi ko‘payadi, shuning uchun sut qo‘l kuymaydigan, iliq haroratgacha (taxminan 40 °C) isitiladi; juda issiq sut bakteriyalarni o‘ldiradi, sovuq sutda esa ular sekin ishlaydi. Tayyorlash tartibi: katta kishi sutni qaynatib, iliq holatgacha sovitadi; toza idishga solib, bir oshqoshiq tayyor qatiq qo‘shiladi; idish sochiq bilan o‘ralib, iliq joyga qo‘yiladi; qatiq ivigach, muzlatkichga olinadi (sovuqda bakteriyalar ko‘payishi sekinlashadi). Qatiq oshqozon-ichak ishiga yordam beradi va tarkibida kalsiy, oqsil bor. Idish va qoshiq toza bo‘lishi, qatiq esa yaxshi hidli bo‘lishi shart; hidi yoki ko‘rinishi g‘alati bo‘lsa, iste’mol qilinmaydi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bir oila yoz kechasi deraza tokchasida qolgan sut shishasi ertalab achib, quyuqlashib qolganini ko‘rdi; muzlatgichdagi sut esa yangiligicha turdi. Iliqlikda sutdagi jonli mayda jonzotlar tez ishlaydi, salqinda sekin.

Kim ishlatadi

Sut mahsulotlari ustasi qatiq va pishloq tayyorlaydi, texnolog bakteriyalar toza ekanini tekshiradi, oshpaz achitilgan mahsulotlardan ovqat pishiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyda sut yoki qatiq qadog‘i bo‘lsa, unda «salqin joyda saqlansin» deb yozilganini toping va nima uchun shunday yozilganini bir gapda ayting.

Namunalar
Sut haroratiBakteriyalarNatija
70 °Co‘ladisut ivimaydi
≈ 40 °Cyaxshi ko‘payadiqatiq tayyor bo‘ladi
sovuqsekin ishlaydisekin iviydi
Agar sut 70 °C da qolsa va unga qatiq solinsa, bakteriyalar nobud bo‘ladi va sut ivimaydi. Shuning uchun avval sovitiladi.
!Diqqat!
Qaynoq sut bilan faqat kattalar ishlaydi. Hidi yoki ko‘rinishi g‘alati qatiqni yemang.
Qatiq 6–8 soatdan keyin ivigan bo‘lsa, uni muzlatkichga qo‘yamiz; sovuqda sut kislotasi hosil bo‘lishi sekinlashadi va qatiq haddan tashqari nordon bo‘lmaydi.
Sinfda faoliyat

Amaliy ish uyda ota-ona yordamida: sutni kattalar qaynatib, iliq holatgacha sovitadi; bir oshqoshiq qatiq qo‘shib, sochiqqa o‘rab, iliq joyga qo‘ying. Ivigandan keyin muzlatkichga olib, ota-onangiz ruxsati bilan tatib ko‘ring. Daftarga yozing: qatiq necha soatda ividi? Uning hidi, ta’mi va quyuqligi sutdan qanday farq qiladi? Xavfsizlik: qaynoq sutni faqat kattalar ushlaydi; sut yoki sut mahsulotiga allergiyasi borlar tatib ko‘rmaydi; idish va qo‘l toza bo‘lsin; hidi buzilgan mahsulotni yemang.

Mashq
1
Tomizg‘idagi bakteriyalar sutdagi qaysi moddani nimaga aylantiradi?
2
Agar sutga tomizg‘i solib, idishni darhol muzlatkichga qo‘ysak, nima bo‘ladi va nima uchun?
3
Qatiq ivigach nima uchun muzlatkichga qo‘yiladi?
4
Nima uchun qaynoq sut bilan ishlashni faqat kattalar bajarishi kerak?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliLoyihalar kuni uchun qatiqHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →