Tirik organizmlarning xususiyatlari
Tirik organizmlar jonsiz tabiatdan sakkizta xususiyati bilan farq qiladi. Birinchisi – moddalar almashinuvi (metabolizm): u assimilyatsiya (yangi moddalar hosil bo‘lishi, energiya sarflanadi) va dissimilyatsiya (moddalarning parchalanishi, energiya ajraladi) yig‘indisidir. Ikkinchisi – oziqlanish: avtotrof organizmlar (yashil o‘simliklar, ayrim bakteriyalar) oziqni o‘zi hosil qiladi, geterotroflar (hayvonlar, zamburug‘lar, ko‘pchilik bakteriyalar) tayyor oziq bilan oziqlanadi. Uchinchisi – nafas olish: ko‘pchilik organizm kislorodni yutib, karbonat angidrid chiqaradi. To‘rtinchisi – ayirish: zararli mahsulotlar tashqariga chiqariladi. Beshinchisi – ta’sirlanish: tashqi ta’sirga javob berish (uyatchan mimozaning barglari tegsa yumiladi). Oltinchisi – harakatlanish: hayvonlar faol, o‘simliklar sekin harakatlanadi (kungaboqar guli quyoshga buriladi). Yettinchisi – ko‘payish, sakkizinchisi – o‘sish va rivojlanish: o‘sish – miqdoriy ortish, rivojlanish – sifat o‘zgarishi.
| № | Belgi | Mohiyati |
|---|---|---|
| 1 | Moddalar almashinuvi | assimilyatsiya + dissimilyatsiya |
| 2 | Oziqlanish | avtotrof va geterotrof |
| 3 | Nafas olish | O₂ olinadi, CO₂ chiqariladi |
| 4 | Ajratish | zararli moddalarni chiqarish |
| 5 | Ta’sirlanish | tashqi ta’sirga javob |
| 6 | Harakat | hayvonlarda faol, o‘simliklarda sekin |
| 7 | Ko‘payish | yangi organizmlar hosil qilish |
| 8 | O‘sish va rivojlanish | miqdor ortadi, sifat o‘zgaradi |
So‘zni to‘g‘ri qutiga sudrang (yoki so‘zni, keyin qutini bosing)
Bola ayvon poldagi non uvog‘ini va uni sudrab ketayotgan chumolini ko‘rdi. Uvoq joyida turdi, chumoli esa uni topdi, oldi va yo‘lini topib ketdi. Tirik jonzotni jonsiz narsadan ajratish shunday oson bo‘lishi mumkin.
Shifokor nafas va yurak urishini tekshiradi, o‘rmonchi daraxt tirik yoki qurib qolganini aniqlaydi, olimlar boshqa sayyoralarda hayot izini qidiradi.
Do‘stingiz bilan o‘ynang: biringiz hayotning bitta belgisini aytsin (masalan, «o‘sadi»), ikkinchingiz shu belgiga ega bitta tirik narsani topsin.
Sinfda «Tirikmi, jonsizmi?» jadvali tuziladi: tosh, qor, kuz bargi, mushuk, urug‘, olov, bakteriya. Har biri uchun sakkiz xususiyatdan qaysilari bor-yo‘qligini belgilang va xulosa yozing. Xavfsizlik: olov faqat rasmda yoki o‘qituvchi misolida muhokama qilinadi.