ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Laboratoriyada xavfsizlik va tiriklik belgilari

Darslar 2–3 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, Z. Tillayeva. Biologiya 5-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2020
3

Tirik organizmlarning xususiyatlari

Darslik: 9–12-betlar
MaqsadTirik organizmlarning sakkizta asosiy xususiyatini sanab, har birini misol bilan tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
metabolizm · metabolism, the exchange of substancesavtotrof · autotroph, makes its own foodgeterotrof · heterotroph, feeds on ready-made foodta’sirlanish · irritability, response to a stimulus
Tushuntirish

Tirik organizmlar jonsiz tabiatdan sakkizta xususiyati bilan farq qiladi. Birinchisi – moddalar almashinuvi (metabolizm): u assimilyatsiya (yangi moddalar hosil bo‘lishi, energiya sarflanadi) va dissimilyatsiya (moddalarning parchalanishi, energiya ajraladi) yig‘indisidir. Ikkinchisi – oziqlanish: avtotrof organizmlar (yashil o‘simliklar, ayrim bakteriyalar) oziqni o‘zi hosil qiladi, geterotroflar (hayvonlar, zamburug‘lar, ko‘pchilik bakteriyalar) tayyor oziq bilan oziqlanadi. Uchinchisi – nafas olish: ko‘pchilik organizm kislorodni yutib, karbonat angidrid chiqaradi. To‘rtinchisi – ayirish: zararli mahsulotlar tashqariga chiqariladi. Beshinchisi – ta’sirlanish: tashqi ta’sirga javob berish (uyatchan mimozaning barglari tegsa yumiladi). Oltinchisi – harakatlanish: hayvonlar faol, o‘simliklar sekin harakatlanadi (kungaboqar guli quyoshga buriladi). Yettinchisi – ko‘payish, sakkizinchisi – o‘sish va rivojlanish: o‘sish – miqdoriy ortish, rivojlanish – sifat o‘zgarishi.

№BelgiMohiyati
1Moddalar almashinuviassimilyatsiya + dissimilyatsiya
2Oziqlanishavtotrof va geterotrof
3Nafas olishO₂ olinadi, CO₂ chiqariladi
4Ajratishzararli moddalarni chiqarish
5Ta’sirlanishtashqi ta’sirga javob
6Harakathayvonlarda faol, o‘simliklarda sekin
7Ko‘payishyangi organizmlar hosil qilish
8O‘sish va rivojlanishmiqdor ortadi, sifat o‘zgaradi

So‘zni to‘g‘ri qutiga sudrang (yoki so‘zni, keyin qutini bosing)

Jonli tabiat
Jonsiz tabiat

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bola ayvon poldagi non uvog‘ini va uni sudrab ketayotgan chumolini ko‘rdi. Uvoq joyida turdi, chumoli esa uni topdi, oldi va yo‘lini topib ketdi. Tirik jonzotni jonsiz narsadan ajratish shunday oson bo‘lishi mumkin.

Kim ishlatadi

Shifokor nafas va yurak urishini tekshiradi, o‘rmonchi daraxt tirik yoki qurib qolganini aniqlaydi, olimlar boshqa sayyoralarda hayot izini qidiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Do‘stingiz bilan o‘ynang: biringiz hayotning bitta belgisini aytsin (masalan, «o‘sadi»), ikkinchingiz shu belgiga ega bitta tirik narsani topsin.

Namunalar
Urug‘dan ekilgan nihol bo‘yi uzayib, tobora kattalashadi – bu o‘sish. Keyin poyasi yo‘g‘onlashib, barglari yoyiladi va gul ochadi – bu rivojlanish.
Qo‘l tekkizilganda tipratikan yumaloqlanib oladi. Bu ta’sirlanish: organizm tashqi ta’sirga javob qaytaradi.
Sinfda faoliyat

Sinfda «Tirikmi, jonsizmi?» jadvali tuziladi: tosh, qor, kuz bargi, mushuk, urug‘, olov, bakteriya. Har biri uchun sakkiz xususiyatdan qaysilari bor-yo‘qligini belgilang va xulosa yozing. Xavfsizlik: olov faqat rasmda yoki o‘qituvchi misolida muhokama qilinadi.

Mashq
1
Metabolizm qaysi ikki jarayonning yig‘indisi?
2
Qaysi organizmlar avtotrof, qaysilari geterotrof? Ikkitadan misol keltiring.
3
Ayirish nima va nima uchun kerak?
4
Nima uchun o‘sish va rivojlanish bir narsa emas?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYulduzlar kechasi uchun missiyaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →