Tirik organizmlarning xususiyatlari
Tirik organizmlar jonsiz tabiatdan sakkizta xususiyati bilan farq qiladi. Birinchisi – moddalar almashinuvi (metabolizm): u assimilyatsiya (yangi moddalar hosil bo‘lishi, energiya sarflanadi) va dissimilyatsiya (moddalarning parchalanishi, energiya ajraladi) yig‘indisidir. Ikkinchisi – oziqlanish: avtotrof organizmlar (yashil o‘simliklar, ayrim bakteriyalar) oziqni o‘zi hosil qiladi, geterotroflar (hayvonlar, zamburug‘lar, ko‘pchilik bakteriyalar) tayyor oziq bilan oziqlanadi. Uchinchisi – nafas olish: ko‘pchilik organizm kislorodni yutib, karbonat angidrid chiqaradi. To‘rtinchisi – ayirish: zararli mahsulotlar tashqariga chiqariladi. Beshinchisi – ta’sirlanish: tashqi ta’sirga javob berish (uyatchan mimozaning barglari tegsa yumiladi). Oltinchisi – harakatlanish: hayvonlar faol, o‘simliklar sekin harakatlanadi (kungaboqar guli quyoshga buriladi). Yettinchisi – ko‘payish, sakkizinchisi – o‘sish va rivojlanish: o‘sish – miqdoriy ortish, rivojlanish – sifat o‘zgarishi.
Sinfda «Tirikmi, jonsizmi?» jadvali tuziladi: tosh, qor, kuz bargi, mushuk, urug‘, olov, bakteriya. Har biri uchun sakkiz xususiyatdan qaysilari bor-yo‘qligini belgilang va xulosa yozing. Xavfsizlik: olov faqat rasmda yoki o‘qituvchi misolida muhokama qilinadi.