7-amaliy mashg‘ulot: maktab hududidagi o‘simlik va hayvonot dunyosining mavsumiy o‘zgarishlarini kuzatish
Bu amaliy mashg‘ulotda maktab hududidagi tirik tabiatni o‘qituvchi bilan birga kuzatamiz. Kuzatish uch qismdan iborat. 1) O‘simliklar: hovlida qanday daraxt, buta va o‘tlar borligini, ulardan qaysilari mevali, qaysilari qishda ham yashil turishini aniqlab, sonini yozing. 2) Hayvonlar: bitta daraxtni tanlab, uning shoxlari va tanasida qanday qushlar va hasharotlar uchrashini uzoqdan kuzating; chumolilar yo‘lini kuzatib, ular nima tashiyotganiga e’tibor bering. Tuproqni faqat kattalar yumshatadi; chiqqan yomg‘ir chuvalchangi tuproqqa ehtiyotkorlik bilan qaytariladi, chunki u tuproqni g‘ovaklashtiradi. 3) Nam joylar: ariq bo‘yidagi suvo‘tlar, soyadagi yo‘sinlar va suvdagi itbaliqlarni faqat uzoqdan, tegmasdan ko‘ring. Kuzatuvlar daftarga jadval ko‘rinishida yoziladi: sana, joy, ob-havo, nima ko‘rdingiz. Kuzda va bahorda kuzatuvlar takrorlansa, mavsumiy o‘zgarishlarni (barg to‘kilishi, gullash, qushlarning kelishi va ketishi) taqqoslash mumkin. Xulosa: tabiatdagi o‘zgarishlar harorat va yorug‘lik kunining uzunligi bilan bog‘liq.
| Qism | Nimani kuzatamiz |
|---|---|
| 1) O‘simliklar | daraxt, buta, o‘t; qaysi biri meva beradi, qishda yashil qoladi; sonini yozing |
| 2) Hayvonlar | bitta daraxtga kelgan qush va hasharotlar; chumoli yo‘li |
| 3) Nam joylar | suvo‘tlar, yo‘sinlar, itbaliqlar – faqat uzoqdan |
Bolalar har yili qaldirg‘ochlar qachon kelganini taqvimga yozib bordi. Bir necha yildan keyin ular yillarni solishtirib, bahor qachon erta yoki kech kelganini ko‘rishdi. Sanali yozuvlarsiz bunday taqqoslash mumkin bo‘lmasdi.
Ornitolog qushlarning kelish va ketish sanalarini yozadi, meteorolog ob-havo ma’lumotlarini yig‘adi, agronom ekin vaqtini rejalashtiradi.
Bugun osmon rangi va havo sovuq yoki iliqligini bir gap bilan sana qo‘yib yozing; ertaga yana yozib, taqqoslang.
| Sana | Joy | Ob-havo | Nimani ko‘rdik |
|---|---|---|---|
| 12.10 | maktab bog‘i | ochiq, +16 °C | olma daraxtida 3 ta chumchuq, barglar sarg‘aygan |
O‘qituvchi bilan hovliga chiqib, yuqoridagi tartibda kuzatuv o‘tkazing va jadvalni to‘ldiring. Xavfsizlik: faqat kattalar bilan; notanish o‘simlik, meva va qo‘ziqorinlarni uzmang, tatimang; chumoli uyasi va ari uyalariga tegmang, qushlar uyasiga yaqinlashmang; suv havzasi yaqiniga bormang; belkurakdan faqat kattalar foydalansin; mashg‘ulotdan keyin qo‘lni sovunlab yuving.