35
Tabiat zanjiri
Darslik: 3-qism, 4–7-betlar
MaqsadTabiatdagi hamma narsa bir-biriga bog‘liqligini tushunish; rivoyat va ma’lumotli matn farqini ko‘rish.
Yangi so‘zlar
zanjir · chainbug‘lanmoq · to evaporatesuv aylanishi · water cycleo‘txo‘r · herbivore
Tushuntirish
Tabiatda hamma narsa zanjirdek bir-biriga ulangan: suv, o‘simlik, hayvon va inson. Darslikdagi «Tabiat zanjiri» rivoyatida tog‘dan tushgan irmoq haqida hikoya qilinadi. Biz uni takrorlamaymiz, o‘z matnimizni o‘qiymiz. Rivoyatda voqea hikoya qilinadi, ma’lumotli matnda esa aniq faktlar bo‘ladi: masalan, suv dengizdan bug‘lanib bulutga aylanadi, yomg‘ir bo‘lib yog‘adi va daryo orqali yana dengizga qaytadi.
Namunalar
«Tomchining sayohati». Dengiz yuzasidagi tomchi quyosh isitganda bug‘ bo‘lib osmonga ko‘tarildi. U boshqa tomchilar bilan bulutga aylandi. Shamol bulutni tog‘ tomon haydadi. U yerda tomchi yomg‘ir bo‘lib yog‘di va o‘tni sug‘ordi. O‘tni quyon yedi, quyonni esa tulki ovladi. Qolgan suv irmoqqa, so‘ng daryoga oqib, yana dengizga qaytdi. «Hamma narsa bir-biriga kerak», — dedi tomchi.
Oziq zanjiri: o‘t → quyon → tulki.
Sinfda faoliyat
«Tirik zanjir»: bolalar qo‘l ushlab suv aylanishi bosqichlarini (dengiz, bug‘, bulut, yomg‘ir, daryo) ketma-ket aytadi.
Mashq
1
Tomchi nima uchun bug‘ bo‘ldi?
Quyosh isitgani uchun.
2
Bulutni shamol qayoqqa haydadi?
Tog‘ tomon
3
Matndagi oziq zanjirini ayting.
O‘t, quyon, tulki
4
Suv oxirida qayerga qaytdi?
Dengizga
5
Tomchi qanday xulosa qildi?
Hamma narsa bir-biriga kerak.