Darslar 6–7 · 2 ta dars · B. Mengliyev, Sh. Toshmirzayeva, S. Atoyeva, S. Majidova. Ona tili 11-sinf, 2-qism. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2020
7
Matn va lug‘at bilan ishlash. Tabrik va hamdardlik matnlari
Darslik: 2-qism, 23–25-betlar
MaqsadTabrik va hamdardlik matnlarining tuzilishi, tili va odobini bilish hamda ularni vaziyatga mos yozish.
Tabrik va hamdardlik matnlari nutq odobining muhim janrlaridir. Tabrikda murojaat, tabrik sababi (bayram, tavallud, yutuq), samimiy tilaklar va imzo bo‘ladi; ohang ko‘tarinki, tilaklar esa aniq va qisqa. Hamdardlikda ohang jiddiy va vazmin: murojaat, qayg‘uga sherik ekanlik, marhumning yaxshi fazilatlari va yaqinlariga sabr tilash. Bunday matnlarda siz olmoshini, ayniqsa rasmiy xatlarda, hurmat belgisi sifatida bosh harf bilan yozish mumkin (Sizga, Sizning). Hamdardlikda hazil, qo‘pol so‘z va ortiqcha tafsilot noo‘rin. Matnni yozuvchi adresatning yoshi, kasbi va u bilan munosabatiga moslaydi: do‘stga yozilgan tabrik erkinroq, rasmiy tabrik esa me’yoriy va ixcham bo‘ladi.
Namunalar
Tabrik: «Hurmatli Ilhom aka! Sizni tavallud kuningiz bilan chin dildan tabriklayman. Sizga mustahkam sog‘liq, oilangizga fayz-baraka, ishlaringizga omad tilayman. Hurmat bilan shogirdingiz Madina. 12-mart.»
Hamdardlik: «Hurmatli Qodir aka! Otangiz Sobirjon aka vafot etgani haqidagi xabar meni qattiq larzaga soldi. Uni doim yaxshilik bilan eslaymiz. Sizga va oila a’zolaringizga chuqur hamdardlik bildiraman, sabr tilayman.»
Sinfda faoliyat
«Ikki xat»: juftliklar Navro‘z bayrami munosabati bilan ustozga tabrik va qo‘shnining yaqini vafot etganda hamdardlik matnini 3–4 jumlada yozib, ohangini solishtiradi.
Mashq
1
Tabrik matni qanday qismlardan iborat bo‘ladi?
Murojaat, tabrik sababi, tilaklar va imzo (sana).
2
«Salom, Karim! Tug‘ilgan kuning muborak!» jumlasini hurmatli rasmiy tabrikka aylantiring.
Masalan: «Hurmatli Karim Rahimov! Sizni tavallud kuningiz bilan chin dildan tabriklayman.»
3
Qaysi ibora hamdardlik matnida noo‘rin: A) «Sizga chuqur hamdardlik bildiraman», B) «Hammamiz bir kun ketamiz, shuning uchun bo‘pti-da, xafa bo‘lmang»?
B: sovuq, beparvo ohang; qayg‘uli kishini yengillatmaydi, haqorat sifatida eshitilishi mumkin.
4
Nega rasmiy xatda Siz olmoshi ba’zan bosh harf bilan yoziladi?
Bu adresatga hurmat bildiradi; yozma nutq odobining bir belgisi.