Darslar 17–18 · 2 ta dars · B. Mengliyev, Sh. Toshmirzayeva, S. Atoyeva, S. Majidova. Ona tili 11-sinf, 2-qism. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2020
17
Ortiqcha qo‘shimchalar
Darslik: 2-qism, 59–62-betlar
MaqsadNutqda ortiqcha qo‘llangan qo‘shimchalarni aniqlash va matnni tahrir qilib, nutqiy tejamkorlikka rioya qilish.
Yangi so‘zlar
ortiqcha qo‘shimcha · redundant suffixko‘plik qo‘shimchasi · plural suffixnutqiy tejamkorlik · economy of speechtahrir · editing
Tushuntirish
Qo‘shimcha fikrni aniqlashtirish uchun kerak; ma’noni takrorlayotgan qo‘shimcha esa hech narsa qo‘shmaydi, faqat gapni og‘irlashtiradi. Eng ko‘p uchraydigan xatolar quyidagilar. Birinchidan, son yoki miqdor so‘zidan keyin ko‘plik qo‘shimchasi: yigirma talaba, bir necha mehmon, har bir o‘quvchi (yigirma talabalar, har bir o‘quvchilar xato). Ammo ko‘plab, barcha, hamma, ko‘pchilik so‘zlari ko‘plikdagi ot bilan keladi: ko‘plab odamlar, barcha o‘quvchilar. Ikkinchidan, ikki marta qo‘llangan ko‘plik yoki egalik qo‘shimchasi. Uchinchidan, daraja qo‘shimchasi bilan «eng» so‘zi: «eng yaxshiroq» emas, eng yaxshi. To‘rtinchidan, fe’l shaklidagi takror: o‘rganilib kelinmoqda o‘rniga o‘rganilib kelmoqda. Beshinchidan, raqam bilan tartib son qo‘shimchasi: 5-inchi sinf emas, 5-sinf. Mumtoz she’riyatda ritm talabiga ko‘ra qisqargan yoki qadimiy shakllar uchrashi mumkin; bu she’riy erkinlik, uni oddiy nutqqa ko‘chirib bo‘lmaydi.
Namunalar
Tahrir: «Yigirma talabalar va har bir o‘quvchilar eng yaxshiroq natijaga intildi» → «Yigirma talaba va har bir o‘quvchi eng yaxshi natijaga intildi».
To‘g‘ri: ko‘plab odamlar, barcha o‘quvchilar (ko‘plik bilan). Xato: 7-inchi sinf; to‘g‘ri: 7-sinf yoki yettinchi sinf.
Sinfda faoliyat
«Tahrirchi»: jamoalar ortiqcha qo‘shimchalarga to‘la 5 qatorli matnni tahrir qiladi; eng ixcham va to‘g‘ri variant g‘olib bo‘ladi.
Mashq
1
Ortiqcha qo‘shimchaning 3 turini ayting.
Sondan keyingi ko‘plik (yigirma talabalar); «eng» bilan daraja (eng yaxshiroq); raqam bilan tartib qo‘shimchasi (5-inchi sinf).
2
Tuzating: yigirma talabalar, bir necha mehmonlar, har bir o‘quvchilar.
Yigirma talaba, bir necha mehmon, har bir o‘quvchi.
3
Tuzating: «eng yaxshiroq natija», «7-inchi sinfda o‘qiydi».
«Eng yaxshi natija», «7-sinfda o‘qiydi».
4
Nega «ko‘plab odamlar» to‘g‘ri, «yigirma odamlar» esa xato?
Chunki ko‘plab – noaniq ko‘plikni bildiruvchi so‘z va ko‘plikdagi ot bilan keladi; yigirma esa sonning o‘zi miqdorni ko‘rsatadi, ko‘plik qo‘shimchasi ortiqcha.