☰ Mundarija · Ona tili

Tinish belgilarini to‘g‘ri qo‘llash

Darslar 20 · 1 ta dars · B. Mengliyev, Sh. Toshmirzayeva, S. Atoyeva, S. Majidova. Ona tili 11-sinf, 2-qism. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2020
20

Tinish belgilarini to‘g‘ri qo‘llash

Darslik: 2-qism, 69–73-betlar
MaqsadAsosiy tinish belgilarini (vergul, ikki nuqta, tire, qo‘shtirnoq, qavs, ko‘p nuqta) gap mazmuniga ko‘ra to‘g‘ri qo‘yish.
Yangi so‘zlar
tinish belgisi · punctuation markko‘chirma gap · direct speechkirish so‘z · introductory wordumumlashtiruvchi so‘z · generalising word
Tushuntirish

Yozuvda tinish belgisi og‘zaki nutqdagi pauza va ohang o‘rnini bosadi: o‘quvchi gapni muallif nazarda tutgandek tushunishi shunga bog‘liq. Vergul bir xil bo‘laklarni, murojaatni, kirish so‘zlarni (albatta, aftidan), gap boshidagi ha, yo‘q so‘zlarini va qo‘shma gap qismlarini ajratadi. Ikki nuqta umumlashtiruvchi so‘zdan keyin sanash oldidan va muallif gapi ko‘chirma gapdan oldin kelganda qo‘yiladi: Bog‘da uch xil daraxt bor: olma, nok va o‘rik. Tire ega va kesim ot bo‘lganda (Toshkent – O‘zbekiston poytaxti), muallif gapi ko‘chirma gapdan keyin kelganda va suhbatda ishlatiladi; ega olmosh bo‘lsa, tire qo‘yilmaydi (Men o‘quvchiman). Qo‘shtirnoq ko‘chirma gap va asar, tashkilot nomlarini ajratadi. Qavs, qo‘shtirnoq, ikkita tire va ikkita vergul qo‘shaloq belgilar bo‘lib, ochilgan joyida yopilishi shart. Ko‘chirma darak gap bo‘lsa, nuqta qo‘shtirnoqdan keyin qo‘yiladi: Ustoz dedi: «Keling». Qisqartma so‘zlar odatda nuqta bilan yoziladi (va h.k., va b.), bosh harflardan hosil bo‘lganlari esa nuqtasiz (BMT, AQSH).

Namunalar
Ko‘chirma gap: Ustoz dedi: «Imtihonga oldindan tayyorlaning». – «Imtihonga oldindan tayyorlaning», – dedi ustoz.
Vergul ma’noni o‘zgartiradi: «Opa, Madina keldi.» (opaga murojaat; Madina keldi) – «Opa Madina keldi.» (Madina ismli opa keldi).
Sinfda faoliyat

«Tinish belgisi ustaxonasi»: kartochkalarda belgisiz gaplar beriladi; guruhlar belgilarni qo‘yib, ikki xil o‘qilishga ega gaplarda ma’no o‘zgarishini tushuntiradi.

Mashq
1
Qaysi tinish belgilari qo‘shaloq (juft) bo‘ladi?
2
Tinish belgilarini qo‘ying: «Ustoz dedi Imtihonga oldindan tayyorlaning».
3
Qo‘ying: «Albatta men sizga yordam beraman» va «Toshkent O‘zbekiston poytaxti».
4
Nega «Opa, Madina keldi» va «Opa Madina keldi» turlicha tushuniladi?