Darslar 1–2 · 2 ta dars · B. Mengliyev, Sh. Toshmirzayeva, S. Atoyeva, S. Majidova. Ona tili 11-sinf, 2-qism. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2020
1
Talaffuz va imlo
Darslik: 2-qism, 3–6-betlar
MaqsadTalaffuz (orfoepiya) bilan imlo (orfografiya) farqini tushuntirish va aytilishi bilan yozilishi mos kelmaydigan so‘z guruhlarini ajratish.
Yangi so‘zlar
talaffuz · pronunciationimlo · spelling, orthographyo‘zlashma so‘z · loanwordtovush o‘zgarishi · sound change
Tushuntirish
Talaffuz so‘zning nutqda qanday aytilishini, imlo esa yozuvda qanday yozilishini belgilaydi. O‘zbek imlosi faqat aytilishga tayanmaydi, so‘zning tuzilishini ham hisobga oladi. Agar har kim so‘zni o‘zi eshitganicha yozsa, bitta so‘z o‘nlab ko‘rinishga ega bo‘lib, yozma muloqot qiyinlashardi. Farq asosan ikki guruh so‘zda ko‘rinadi: asos holidagi o‘zlashma so‘zlarda va qo‘shimcha qo‘shilganda o‘zgaradigan o‘zbekcha so‘zlarda. Masalan, javob so‘zi nutqda ko‘pincha «javop» deb aytiladi, ammo javobim, javoblar shakllarida b qaytadi va yozuvda doim b yoziladi. Ba’zi o‘zgarishlar yozuvda aks etadi (tilak – tilagi), ba’zilari aks etmaydi (yopdi – talaffuzda «yopti»). Shubha tug‘ilganda imlo va talaffuz lug‘atlariga murojaat qilinadi.
Namunalar
«Javob» so‘zi: talaffuzda «javop», yozuvda javob. Qo‘shimchali shakllarda ikkalasi mos: javobim, javoblar. Shuning uchun asos shaklida ham b yoziladi.
Yozuvda aks etadi: tilak – tilagi, qishloq – qishlog‘i, o‘rin – o‘rni. Aks etmaydi: yopdi [yopti], shanba [shamba], avtomat [aftomat].
Sinfda faoliyat
«Aytilishi – yozilishi» o‘yini: o‘qituvchi bitta so‘zni talaffuz qiladi, juftliklar uni lug‘atdan tekshirib, daftarga to‘g‘ri yozadi va talaffuzi bilan farqini qavs ichida ko‘rsatadi.
Mashq
1
Talaffuz bilan imlo nimasi bilan farq qiladi?
Talaffuz – so‘zning aytilishi, imlo – yozilishi qoidalari.
2
Quyidagilarni ikki guruhga ajrating: tilagi, yopdi [yopti], shanba [shamba], qishlog‘i.
Yozuvda aks etadi: tilagi, qishlog‘i. Aks etmaydi: yopdi, shanba.
3
Hisob so‘ziga -im qo‘shing va talaffuzida b qanday o‘zgarishini ayting.
Hisobim: b ovozli bo‘lib saqlanadi; asos holatida esa «hisop» deb aytilishi mumkin.
4
Nega «javop» deb yozmaymiz, garchi shunday aytilsa ham?
Chunki javobim, javoblar kabi shakllarda b eshitiladi; yagona yozuv so‘z shakllari aloqasini ko‘rsatadi va xatoni kamaytiradi.