Talaffuz va imlo
Talaffuz so‘zning nutqda qanday aytilishini, imlo esa yozuvda qanday yozilishini belgilaydi. O‘zbek imlosi faqat aytilishga tayanmaydi, so‘zning tuzilishini ham hisobga oladi. Agar har kim so‘zni o‘zi eshitganicha yozsa, bitta so‘z o‘nlab ko‘rinishga ega bo‘lib, yozma muloqot qiyinlashardi. Farq asosan ikki guruh so‘zda ko‘rinadi: asos holidagi o‘zlashma so‘zlarda va qo‘shimcha qo‘shilganda o‘zgaradigan o‘zbekcha so‘zlarda. Masalan, javob so‘zi nutqda ko‘pincha «javop» deb aytiladi, ammo javobim, javoblar shakllarida b qaytadi va yozuvda doim b yoziladi. Ba’zi o‘zgarishlar yozuvda aks etadi (tilak – tilagi), ba’zilari aks etmaydi (yopdi – talaffuzda «yopti»). Shubha tug‘ilganda imlo va talaffuz lug‘atlariga murojaat qilinadi.
| Talaffuz | Yoziladi | Qo‘shimchali shakl |
|---|---|---|
| kitop | kitob | kitobim, kitoblar |
| zavot | zavod | zavodi, zavodlar |
| mavjut | mavjud | mavjudlik |
Guruh suhbatida ikki o‘quvchi bir joy nomini turlicha yozgani uchun uni qidiruvda topa olmadi. Nom imlo bo‘yicha yozilgach, qidiruv uni darrov topdi.
Dasturchilar va lug‘at tuzuvchilar so‘z hamma joyda bir xil yozilishiga tayanadi, shunda qidiruv ishlaydi. Gazeta korrektorlari ham shu qoidaga amal qiladi.
Bugun aytilishi yozilishidan farq qiladigan so‘z eshitsangiz, uni daftarga ikki xil yozing va to‘g‘risini lug‘atdan yoki o‘qituvchidan tekshiring.
«Aytilishi – yozilishi» o‘yini: o‘qituvchi bitta so‘zni talaffuz qiladi, juftliklar uni lug‘atdan tekshirib, daftarga to‘g‘ri yozadi va talaffuzi bilan farqini qavs ichida ko‘rsatadi.