ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

Nutqda o‘rinli va noo‘rin so‘zlar

Darslar 8 · 1 ta dars · B. Mengliyev, Sh. Toshmirzayeva, S. Atoyeva, S. Majidova. Ona tili 11-sinf, 2-qism. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2020
8

Nutqda o‘rinli va noo‘rin so‘zlar

Darslik: 2-qism, 26–29-betlar
MaqsadSo‘zni ma’nosi, uslubi va boshqa so‘zlar bilan birikuviga ko‘ra o‘rinli yoki noo‘rin qo‘llanganini aniqlash va xatoni tuzatish.
Yangi so‘zlar
o‘rinli so‘z · appropriate wordso‘z birikuvi · word combination, collocationuslubiy nomuvofiqlik · stylistic mismatchma’nodosh so‘z · synonym
Tushuntirish

So‘z nutqda o‘rinli bo‘lishi uchun uch shartga javob berishi kerak: ma’nosi vaziyatga mos kelishi, uslubi nutq turiga muvofiq bo‘lishi va boshqa so‘zlar bilan to‘g‘ri birikishi. Birinchi xato ma’noni adashtirishdir: soat taqiladi, kiyim kiyiladi, shuning uchun «soat kiydi» noto‘g‘ri. Ikkinchi xato uslubiy nomuvofiqlikdir: ariza yoki majlis nutqida so‘zlashuv va jargon, do‘stona suhbatda esa haddan tashqari kitobiy so‘zlar noo‘rin eshitiladi. Uchinchi xato so‘z birikuvi bilan bog‘liq: imtihonni talaba topshiradi, ustoz esa imtihon oladi; ishlamoq va ishlatmoq, tushunmoq va tushuntirmoq kabi o‘xshash so‘zlar ham adashtiriladi. Ma’nodosh so‘zlar orasidan eng mosini tanlash nozik did va lug‘at boyligini talab qiladi.

XatoTo‘g‘riTur
U ko‘ylakni taqdi.U ko‘ylakni kiydi.ma’no
U menga e’tibor qo‘ydi.U menga e’tibor berdi.birikuv
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qo‘shimcha dars vaqtini so‘ramoqchi bo‘lgan o‘quvchi do‘stiga yozadigan so‘zlarini hurmatli ifodalarga almashtirdi. O‘qituvchi vaqtni darrov aytdi.

Kim ishlatadi

Mijozlar bilan yozishadigan xodimlar, tarjimonlar va muharrirlar so‘zni kimga aytilishiga qarab tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bitta xabarni avval tengdoshingizga, keyin kattaga mo‘ljallab yozing va qaysi so‘zlar almashganini belgilab chiqing.

Namunalar
Ma’no xatosi: «U soatni kiydi» → «U soatni taqdi». Birikuv xatosi: «Domla imtihon topshirdi» → «Domla imtihon oldi».
Uslub xatosi: arizada «Menga ruxsat beringlar-da» o‘rniga «Menga ruxsat berishingizni so‘rayman» deyiladi.
Sinfda faoliyat

«Xatoni top»: jamoalar 6 ta noo‘rin so‘zli gapni oladi, xatoning turini (ma’no, uslub, birikuv) aniqlab, to‘g‘ri shaklini yozadi; eng tez va aniq jamoa yutadi.

Mashq
1
So‘z o‘rinli bo‘lishi uchun qanday shartlar kerak?
2
Qavsdan tanlang: a) Talaba imtihon (topshirdi/oldi). b) Ustoz imtihon (topshirdi/oldi).
3
Tuzating: «Opam menga bu qoidani yaxshi tushundi» va «Men telefonni kuniga ko‘p ishlayman».
4
Nega maktab majlisida «Hoy, nari tur!» deyish noo‘rin?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMalikaning motivatsion xatiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →