Nutqda o‘rinli va noo‘rin so‘zlar
So‘z nutqda o‘rinli bo‘lishi uchun uch shartga javob berishi kerak: ma’nosi vaziyatga mos kelishi, uslubi nutq turiga muvofiq bo‘lishi va boshqa so‘zlar bilan to‘g‘ri birikishi. Birinchi xato ma’noni adashtirishdir: soat taqiladi, kiyim kiyiladi, shuning uchun «soat kiydi» noto‘g‘ri. Ikkinchi xato uslubiy nomuvofiqlikdir: ariza yoki majlis nutqida so‘zlashuv va jargon, do‘stona suhbatda esa haddan tashqari kitobiy so‘zlar noo‘rin eshitiladi. Uchinchi xato so‘z birikuvi bilan bog‘liq: imtihonni talaba topshiradi, ustoz esa imtihon oladi; ishlamoq va ishlatmoq, tushunmoq va tushuntirmoq kabi o‘xshash so‘zlar ham adashtiriladi. Ma’nodosh so‘zlar orasidan eng mosini tanlash nozik did va lug‘at boyligini talab qiladi.
| Xato | To‘g‘ri | Tur |
|---|---|---|
| U ko‘ylakni taqdi. | U ko‘ylakni kiydi. | ma’no |
| U menga e’tibor qo‘ydi. | U menga e’tibor berdi. | birikuv |
Qo‘shimcha dars vaqtini so‘ramoqchi bo‘lgan o‘quvchi do‘stiga yozadigan so‘zlarini hurmatli ifodalarga almashtirdi. O‘qituvchi vaqtni darrov aytdi.
Mijozlar bilan yozishadigan xodimlar, tarjimonlar va muharrirlar so‘zni kimga aytilishiga qarab tanlaydi.
Bitta xabarni avval tengdoshingizga, keyin kattaga mo‘ljallab yozing va qaysi so‘zlar almashganini belgilab chiqing.
«Xatoni top»: jamoalar 6 ta noo‘rin so‘zli gapni oladi, xatoning turini (ma’no, uslub, birikuv) aniqlab, to‘g‘ri shaklini yozadi; eng tez va aniq jamoa yutadi.