☰ Mundarija · Ona tili

Nutqda o‘rinli va noo‘rin so‘zlar

Darslar 8 · 1 ta dars · B. Mengliyev, Sh. Toshmirzayeva, S. Atoyeva, S. Majidova. Ona tili 11-sinf, 2-qism. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2020
8

Nutqda o‘rinli va noo‘rin so‘zlar

Darslik: 2-qism, 26–29-betlar
MaqsadSo‘zni ma’nosi, uslubi va boshqa so‘zlar bilan birikuviga ko‘ra o‘rinli yoki noo‘rin qo‘llanganini aniqlash va xatoni tuzatish.
Yangi so‘zlar
o‘rinli so‘z · appropriate wordso‘z birikuvi · word combination, collocationuslubiy nomuvofiqlik · stylistic mismatchma’nodosh so‘z · synonym
Tushuntirish

So‘z nutqda o‘rinli bo‘lishi uchun uch shartga javob berishi kerak: ma’nosi vaziyatga mos kelishi, uslubi nutq turiga muvofiq bo‘lishi va boshqa so‘zlar bilan to‘g‘ri birikishi. Birinchi xato ma’noni adashtirishdir: soat taqiladi, kiyim kiyiladi, shuning uchun «soat kiydi» noto‘g‘ri. Ikkinchi xato uslubiy nomuvofiqlikdir: ariza yoki majlis nutqida so‘zlashuv va jargon, do‘stona suhbatda esa haddan tashqari kitobiy so‘zlar noo‘rin eshitiladi. Uchinchi xato so‘z birikuvi bilan bog‘liq: imtihonni talaba topshiradi, ustoz esa imtihon oladi; ishlamoq va ishlatmoq, tushunmoq va tushuntirmoq kabi o‘xshash so‘zlar ham adashtiriladi. Ma’nodosh so‘zlar orasidan eng mosini tanlash nozik did va lug‘at boyligini talab qiladi.

Namunalar
Ma’no xatosi: «U soatni kiydi» → «U soatni taqdi». Birikuv xatosi: «Domla imtihon topshirdi» → «Domla imtihon oldi».
Uslub xatosi: arizada «Menga ruxsat beringlar-da» o‘rniga «Menga ruxsat berishingizni so‘rayman» deyiladi.
Sinfda faoliyat

«Xatoni top»: jamoalar 6 ta noo‘rin so‘zli gapni oladi, xatoning turini (ma’no, uslub, birikuv) aniqlab, to‘g‘ri shaklini yozadi; eng tez va aniq jamoa yutadi.

Mashq
1
So‘z o‘rinli bo‘lishi uchun qanday shartlar kerak?
2
Qavsdan tanlang: a) Talaba imtihon (topshirdi/oldi). b) Ustoz imtihon (topshirdi/oldi).
3
Tuzating: «Opam menga bu qoidani yaxshi tushundi» va «Men telefonni kuniga ko‘p ishlayman».
4
Nega maktab majlisida «Hoy, nari tur!» deyish noo‘rin?