Maqolni o‘rinli qo‘llash
Maqol – xalq og‘zaki ijodining ixcham janri, ayni paytda tilning tayyor birligi: tugal fikrli hikmatli gap. U tayyor holda ishlatiladi, tarkibi o‘zgartirilmaydi. Maqol muayyan hayotiy vaziyatni ifodalagani uchun maqollar ba’zan bir-biriga zid ko‘rinadi: «Temirni qizig‘ida bos» tez harakatga undasa, «Yetti o‘lchab, bir kes» ehtiyotkorlikka chaqiradi; ikkalasi ham o‘z o‘rnida to‘g‘ri. Nutqda maqol xulosa chiqarish, fikrni asoslash yoki nasihatni kuchaytirish uchun keltiriladi, ba’zan esa tanqidni yumshatib, evfemizm o‘rnida keladi. Maqol ko‘chirma gap kabi qo‘shtirnoqqa olinadi: «Yetti o‘lchab, bir kes», – dedi ustoz yoki Ustoz dedi: «Yetti o‘lchab, bir kes». Vaziyatga mos kelmaydigan yoki ortiqcha ko‘p maqol nutqni sun’iy qiladi.
| Maqol | Qachon |
|---|---|
| Mehnatning tagi – rohat. | mehnatga undash kerak bo‘lganda |
| Sabr tagi – sariq oltin. | sabrga chaqirish kerak bo‘lganda |
Guruh ishida kelishmovchilik chiqqanda bir o‘quvchi mos maqolni muloyim eslatdi. Hech kim xafa bo‘lmadi va ish davom etdi.
Notiqlar, o‘qituvchilar, oqsoqollar va reklama yozuvchilari maqollarni fikrni ixcham va ta’sirli aytish uchun ishlatadi.
Bugungi bir vaziyatni eslab, unga mos maqolni topishga urinib ko‘ring va shu maqol boshqa vaziyatga ham mosmi, o‘ylang.
«Maqol – vaziyat»: sinf ikki jamoaga bo‘linadi; bir jamoa vaziyat tasvirini o‘qiydi, ikkinchisi mos maqolni topadi va nega mos ekanini izohlaydi.