☰ Mundarija · Ona tili

Maqolni o‘rinli qo‘llash

Darslar 15 · 1 ta dars · B. Mengliyev, Sh. Toshmirzayeva, S. Atoyeva, S. Majidova. Ona tili 11-sinf, 2-qism. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2020
15

Maqolni o‘rinli qo‘llash

Darslik: 2-qism, 51–54-betlar
MaqsadMaqolning til birligi sifatidagi xususiyatlarini bilish va uni nutq vaziyatiga mos, o‘rinli qo‘llash.
Yangi so‘zlar
maqol · proverbhikmatli so‘z · wise sayingnutq vaziyati · speech situationsinonim maqollar · synonymous proverbs
Tushuntirish

Maqol – xalq og‘zaki ijodining ixcham janri, ayni paytda tilning tayyor birligi: tugal fikrli hikmatli gap. U tayyor holda ishlatiladi, tarkibi o‘zgartirilmaydi. Maqol muayyan hayotiy vaziyatni ifodalagani uchun maqollar ba’zan bir-biriga zid ko‘rinadi: «Temirni qizig‘ida bos» tez harakatga undasa, «Yetti o‘lchab, bir kes» ehtiyotkorlikka chaqiradi; ikkalasi ham o‘z o‘rnida to‘g‘ri. Nutqda maqol xulosa chiqarish, fikrni asoslash yoki nasihatni kuchaytirish uchun keltiriladi, ba’zan esa tanqidni yumshatib, evfemizm o‘rnida keladi. Maqol ko‘chirma gap kabi qo‘shtirnoqqa olinadi: «Yetti o‘lchab, bir kes», – dedi ustoz yoki Ustoz dedi: «Yetti o‘lchab, bir kes». Vaziyatga mos kelmaydigan yoki ortiqcha ko‘p maqol nutqni sun’iy qiladi.

Namunalar
Sardor loyihani boshlashdan oldin jamoasi bilan uzoq maslahatlashdi: «Yetti o‘lchab, bir kes», degan edi bobosi. Ish qizigach esa vaqtni boy bermaslik uchun: «Temirni qizig‘ida bos», dedi.
Evfemizm vazifasi: do‘stga to‘g‘ridan-to‘g‘ri «Isrofgarchilik qilyapsan» demasdan: «Ko‘rpangga qarab oyoq uzat, do‘stim», deyish yumshoqroq.
Sinfda faoliyat

«Maqol – vaziyat»: sinf ikki jamoaga bo‘linadi; bir jamoa vaziyat tasvirini o‘qiydi, ikkinchisi mos maqolni topadi va nega mos ekanini izohlaydi.

Mashq
1
Maqolning til birligi sifatidagi asosiy xususiyatlarini ayting.
2
Vaziyatga mos maqolni toping: «Jamoadagilar birgalikda ishlamasa, natija chiqmaydi».
3
Maqolni oddiy gap bilan almashtiring: «Akam xarid qilishda «Ko‘rpangga qarab oyoq uzat» maqolini eslab, kutdi».
4
Nega bir-biriga zid ko‘ringan ikki maqol ham to‘g‘ri bo‘lishi mumkin?