ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

Nutqda o‘zgaruvchi undoshlar

Darslar 3 · 1 ta dars · B. Mengliyev, Sh. Toshmirzayeva, S. Atoyeva, S. Majidova. Ona tili 11-sinf, 2-qism. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2020
3

Nutqda o‘zgaruvchi undoshlar

Darslik: 2-qism, 10–12-betlar
MaqsadNutqda o‘zgaradigan undoshlarni yozuvda aks etadigan va aks etmaydigan guruhlarga ajratish va ularning imlosini to‘g‘ri yozish.
Yangi so‘zlar
jarangli undosh · voiced consonantjarangsiz undosh · voiceless consonantjarangsizlanish · devoicingmoslashuv · assimilation
Tushuntirish

Undosh tovushlar ham nutqda o‘zgaradi. So‘z oxirida jarangli undosh jarangsizlanadi: ozod – «ozot», mavjud – «mavjut». Jarangsiz undoshdan keyin -di qo‘shimchasi «-ti» kabi eshitiladi (yopdi – «yopti»), n tovushi b yoki p oldida m ga yaqin aytiladi (tanbeh – «tambeh»), ayrim o‘zlashma so‘zlarda v tovushi f ga o‘tadi (avtomat – «aftomat»). Bu o‘zgarishlar imloda aks etmaydi. O‘zbekcha so‘zlarda esa q va k unlidan boshlangan qo‘shimcha oldida g‘ va g ga almashadi, bu yozuvda ham ko‘rinadi: quloq – qulog‘i, bilak – bilagi. Metall, tonna, grammatika kabi o‘zlashma so‘zlar qo‘sh undosh bilan yoziladi, garchi nutqda ular qisqa aytilsa ham.

TalaffuzYozuvQoida
obotobodso‘z oxirida jarangli → jarangsiz
tushtitushdi-di jarangsizdan keyin «ti»
oftopoftoboxirgi b — «p»
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yo‘l ko‘rsatkichiga ko‘cha nomi eshitilganicha yozilgan edi, shuning uchun yo‘lovchilar uni ikki xil o‘qidi. Nom imlo bo‘yicha tuzatilgach, hamma bir xil o‘qiydigan bo‘ldi.

Kim ishlatadi

Yozuv taxtalarini tayyorlovchilar, xarita tuzuvchilar va diktorlar nomlar bir xil yozilishi va o‘qilishiga e’tibor beradi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyingiz yoki maktabingiz yaqinidagi biror yozuvning imlosiga diqqat bilan qarab, to‘g‘ri yozilganmi, o‘ylab ko‘ring.

Namunalar
Ozod: talaffuzda «ozot», ammo ozodlik, ozodim shakllarida d eshitiladi; yozuvda har doim d yoziladi.
Quloq – qulog‘i va bilak – bilagi: undosh almashinuvi yozuvda aks etadi. Tonna, metall: qo‘sh undosh yoziladi.
Sinfda faoliyat

«Eshit va ajrat»: o‘qituvchi 8 ta so‘zni talaffuz bilan aytadi; o‘quvchilar ularni ikki ustunga yozadi: «yozuvda aks etadi» va «aks etmaydi».

Mashq
1
Jarangsizlanish nima? Misol keltiring.
2
Quloq, bilak, yurak, tuyoq so‘zlariga -i qo‘shib yozing.
3
Metall, tonna, grammatika so‘zlarida qaysi harflar ikki marta yoziladi?
4
Nega «yopti» emas, yopdi deb yozamiz?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBitiruv jamg‘armasi uchun savdoHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →