Darslar 3 · 1 ta dars · B. Mengliyev, Sh. Toshmirzayeva, S. Atoyeva, S. Majidova. Ona tili 11-sinf, 2-qism. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2020
3
Nutqda o‘zgaruvchi undoshlar
Darslik: 2-qism, 10–12-betlar
MaqsadNutqda o‘zgaradigan undoshlarni yozuvda aks etadigan va aks etmaydigan guruhlarga ajratish va ularning imlosini to‘g‘ri yozish.
Undosh tovushlar ham nutqda o‘zgaradi. So‘z oxirida jarangli undosh jarangsizlanadi: ozod – «ozot», mavjud – «mavjut». Jarangsiz undoshdan keyin -di qo‘shimchasi «-ti» kabi eshitiladi (yopdi – «yopti»), n tovushi b yoki p oldida m ga yaqin aytiladi (tanbeh – «tambeh»), ayrim o‘zlashma so‘zlarda v tovushi f ga o‘tadi (avtomat – «aftomat»). Bu o‘zgarishlar imloda aks etmaydi. O‘zbekcha so‘zlarda esa q va k unlidan boshlangan qo‘shimcha oldida g‘ va g ga almashadi, bu yozuvda ham ko‘rinadi: quloq – qulog‘i, bilak – bilagi. Metall, tonna, grammatika kabi o‘zlashma so‘zlar qo‘sh undosh bilan yoziladi, garchi nutqda ular qisqa aytilsa ham.
Namunalar
Ozod: talaffuzda «ozot», ammo ozodlik, ozodim shakllarida d eshitiladi; yozuvda har doim d yoziladi.
Quloq – qulog‘i va bilak – bilagi: undosh almashinuvi yozuvda aks etadi. Tonna, metall: qo‘sh undosh yoziladi.
Sinfda faoliyat
«Eshit va ajrat»: o‘qituvchi 8 ta so‘zni talaffuz bilan aytadi; o‘quvchilar ularni ikki ustunga yozadi: «yozuvda aks etadi» va «aks etmaydi».
Mashq
1
Jarangsizlanish nima? Misol keltiring.
Jarangli undosh so‘z oxirida jarangsizdek eshitilishi: ozod – «ozot».