Darslar 19 · 1 ta dars · B. Mengliyev, Sh. Toshmirzayeva, S. Atoyeva, S. Majidova. Ona tili 11-sinf, 2-qism. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2020
19
Nutqda shakl va mazmun mosligi
Darslik: 2-qism, 66–68-betlar
MaqsadGapning shakli mazmuniga mosligini tekshirish: ortiqcha so‘zni ixchamlashtirish, g‘alizlikni tuzatish, boshlangan jumlani to‘g‘ri davom ettirish.
Madaniy nutqda fikr ixcham, mantiqan izchil va shakli mazmuniga mos holda ifodalanadi. Gapni keraksiz cho‘zish, ya’ni bir ma’noni bir necha so‘z bilan takrorlash eng ko‘p uchraydigan g‘alizlikdir: «Bu kitob juda foydali bo‘lgan kitob hisoblanadi» o‘rniga «Bu kitob juda foydali» deyish yetarli. Ikkinchi xato aralash qurilmalar: «mavzu bo‘yicha yuzasidan» emas, mavzu yuzasidan. Uchinchisi – juft bog‘lovchilarning yarmini tushirib qoldirish: garchi ... -sa-da, nafaqat ... balki ... ham, na ... na ... tuzilmalari to‘liq kelishi shart. To‘rtinchisi – so‘z tartibi va olmoshning noaniqligi: kim kimga nima qilgani ko‘rinmay qoladi. Uzun gapni ikki-uch sodda gapga bo‘lish yoki ortiqcha so‘zlarni tushirish fikrni aniqlashtiradi.
Namunalar
Ixchamlash: «Bizning maktabimizda o‘tkazilgan tadbirda ishtirok etgan o‘quvchilarning soni yuzga yaqin o‘quvchini tashkil etdi» → «Tadbirda yuzga yaqin o‘quvchi ishtirok etdi».
Juft bog‘lovchi: «Garchi yomg‘ir yog‘sa-da, o‘yin davom etdi». Noaniqlik: «O‘qituvchi o‘quvchiga daftarini berdi, u uni olib kirdi» → «... o‘quvchi daftarni sinfga olib kirdi».
Sinfda faoliyat
«Gapni davom ettir»: o‘quvchilar zanjir bo‘lib, «Garchi yomg‘ir yog‘sa-da, ...», «Nafaqat kitob o‘qidi, ...», «Na charchadi, ...» kabi boshlamalarni mantiqan to‘g‘ri tugatadi.
Mashq
1
Shakl va mazmun mosligi buzilishining 3 ko‘rinishini ayting.
Ortiqcha so‘z (cho‘zish), aralash qurilma, juft bog‘lovchining tushib qolishi yoki noaniq tartib.
2
Ixchamlang: «Men sizga shuni aytib o‘tmoqchi edimki, bizning sinfimizda o‘qiydigan o‘quvchilarning ko‘pchiligi kitob o‘qishni yaxshi ko‘radi».
«Sinfimiz o‘quvchilarining ko‘pchiligi kitob o‘qishni yaxshi ko‘radi.»