☰ Mundarija · Ona tili

Qo‘shma so‘zlar imlosi. Tabrik va hamdardlik

Darslar 6–7 · 2 ta dars · B. Mengliyev, Sh. Toshmirzayeva, S. Atoyeva, S. Majidova. Ona tili 11-sinf, 2-qism. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2020
6

Qo‘shib yoziladimi, ajratib?

Darslik: 2-qism, 19–22-betlar
MaqsadQo‘shma, juft va takroriy so‘zlarning qo‘shib, ajratib yoki defis bilan yozilishini to‘g‘ri belgilash.
Yangi so‘zlar
qo‘shma so‘z · compound wordjuft so‘z · paired wordtakroriy so‘z · repeated worddefis · hyphen
Tushuntirish

Qo‘shma so‘z ikki yoki undan ortiq so‘zdan yasalib, bitta tushunchani bildiradi. Qismlari yaxlit ma’no kasb etgan va bitta urg‘u bilan aytiladigan qo‘shma so‘zlar qo‘shib yoziladi: ko‘zoynak, tilshunos, sutemizuvchi. Qismlari hali o‘z ma’nosi va urg‘usini saqlagan birikmalar ajratib yoziladi: ta’mir qilmoq, sotib olmoq, Sirdaryo viloyati. Juft so‘zlar (ota-ona, katta-kichik) va takroriy so‘zlar (ketma-ket, yuzma-yuz) defis bilan yoziladi. Fe’lga qo‘shilgan -(a)ver yordamchisi bilan hosil bo‘lgan shakl qo‘shib yoziladi (yozaverdi), yozib berdi kabi shakllar esa ajratib yoziladi. Avto-, foto-, video-, eko-, mini-, bio- kabi qismlar bilan yasalgan so‘zlar odatda qo‘shib yoziladi (avtoturargoh, ekotizim). Shubhali hollarda imlo lug‘ati hal qiladi.

Namunalar
Ko‘zoynak (qo‘shib: bitta tushuncha, bitta urg‘u) – sotib olmoq (ajratib: ikki so‘z, har birining o‘z ma’nosi).
Defis bilan: ota-ona, ketma-ket, navbatma-navbat. Qo‘shib: videoroliq, mikroavtobus, ekotizim.
Sinfda faoliyat

«Imlo hakami»: ikki jamoa kartochkadagi birikmalarni «qo‘shib», «ajratib» yoki «defis bilan» ustunlariga joylaydi, so‘ng imlo lug‘ati bilan tekshiradi.

Mashq
1
Qo‘shma so‘z qachon qo‘shib, qachon ajratib yoziladi?
2
Ikki ustunga ajrating: ko‘zoynak, sotib olmoq, sutemizuvchi, yordam bermoq, tilshunos, e’tibor bermoq.
3
Xatoni tuzating: hechnarsa, harkuni, o‘ttizbesh.
4
Nega «sotib olmoq» ajratib, «yozaverdi» esa qo‘shib yoziladi?