Darslar 12–13 · 2 ta dars · B. Mengliyev, Sh. Toshmirzayeva, S. Atoyeva, S. Majidova. Ona tili 11-sinf, 2-qism. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2020
12
Mustahkamlash darsi
Darslik: 2-qism, 42–45-betlar
MaqsadII fasl bo‘yicha bilimlarni umumlashtirish: so‘z tanlash, tabu, evfemizm va olmosh uslubiyatini bitta vaziyat tahlilida qo‘llash.
Yangi so‘zlar
shartli belgi (kod nomi) · code namenutq vaziyati · speech situationso‘z tanlash · word choiceme’yor · norm
Tushuntirish
Bu darsda so‘z qo‘llash me’yorlari bitta tekshiruv ketma-ketligiga jamlanadi. Avval nutq vaziyati aniqlanadi: kim kimga, qayerda va nima uchun gapirmoqda. Keyin so‘zlar ma’nosi, uslubi va birikuvi bo‘yicha tekshiriladi (o‘rinli yoki noo‘rin). So‘ng mavzu nozikmi, degan savol beriladi: nozik bo‘lsa, tabu hisobga olinib, yumshoq ifoda yoki evfemizm tanlanadi, lekin haddan oshirilmaydi. Oxirida olmoshlar ko‘rib chiqiladi: ortiqchasi tushiriladi, hurmat kerak bo‘lsa siz, ular, o‘zlari shakllari qo‘llanadi. Maxfiylik yoki qisqalik zarur joylarda shartli belgilar (kod nomlari) ishlatiladi: dispetcher, harbiy yoki qutqaruv aloqasida shaxs va joy nomlari kod bilan almashtiriladi.
Namunalar
Tahlil: «– Hoy, Karim, sen kecha nega kelmading? – Men betob bo‘lib qoldim, men tuzalgach kelaman». Ustozga aytilsa: «– Karim, kecha nega kelmadingiz? – Betob bo‘lib qoldim, tuzalgach kelaman, ustoz».
Kod nomi: dispetcher radioda «Bahor-1» deb murojaat qiladi, «Bahor-1» ning haqiqiy nomi esa ochiq aytilmaydi.
Sinfda faoliyat
«To‘rt tekshiruv»: guruhlar berilgan suhbatni vaziyat, so‘z tanlash, tabu/evfemizm va olmosh bo‘yicha to‘rt bosqichda tahlil qiladi va tuzatilgan variantni o‘qib beradi.
Mashq
1
II fasldagi tekshiruv ketma-ketligini sanang.
Vaziyat → so‘z ma’nosi, uslubi, birikuvi → tabu/evfemizm → olmoshlar.
2
Qaysi ifoda evfemizm, qaysi betaraf, qaysi disfemizm: ko‘z yumdi, o‘ldi, yer tishladi? Qaysi asos tabuga mos?