Olmoshlar uslubiyati
O‘zbek tilida shaxs va son kesim tarkibidagi qo‘shimcha orqali ham anglashiladi (bordim, bordingiz), shu sabab so‘zlashuvda men, sen, u olmoshlari faqat ta’kid kerak bo‘lganda ishlatiladi: «Men emas, Sardor yozdi». Uzluksiz men deyish manmanlik tuyg‘usini uyg‘otadi; biz olmoshi esa kamtarlikni bildiradi yoki muallif nutqida «bizningcha», «fikrimizcha» tarzida keladi. Siz olmoshi hurmat ifodasi bo‘lib, rasmiy xatlarda bosh harf bilan yozilishi mumkin (Sizga). Kattaga nisbatan ular va o‘zlari olmoshlari ham yakka kishiga hurmat bilan qo‘llanadi: «Bobom keldilar, o‘zlari sizni so‘rayaptilar». Ba’zan ism aytilmay, olmosh evfemizm vazifasini o‘taydi. Badiiy matnda kishilik olmoshlarining ortiqcha takrori uslubni bo‘shashtiradi.
| Gap | Izoh |
|---|---|
| Men bugun men erta turdim. | ortiqcha olmosh |
| Bugun erta turdim. | shaxs kesimdan ma’lum |
| Gulni men sug‘ordim, singlim emas. | ta’kid: olmosh o‘rinli |
Kichik yig‘ilishda bir o‘quvchi har gapini olmosh bilan boshlamadi, shaxsni faqat kerak joyda aytdi. Tinglovchilar uning fikrini oson esladi.
Notiqlar, diktorlar va kotiblar olmoshni faqat kerakli joyda ishlatib, nutqni ixcham qiladi.
Bugun kunni 4-5 gapda aytib bering: olmoshni faqat kerak bo‘lganda ishlatib, qolgan joyda tushirib qoldiring va gap qanchalik yengillashganini ko‘ring.
«Olmoshni tejang»: jamoalar 10 ta ortiqcha olmosh qatnashgan kichik matnni ixchamlashtiradi; ma’no buzilmagan eng qisqa variant yutadi.