☰ Mundarija · Ona tili

Olmoshlar uslubiyati

Darslar 11 · 1 ta dars · B. Mengliyev, Sh. Toshmirzayeva, S. Atoyeva, S. Majidova. Ona tili 11-sinf, 2-qism. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2020
11

Olmoshlar uslubiyati

Darslik: 2-qism, 38–41-betlar
MaqsadOlmoshlarning uslubiy vazifalarini (ta’kid, kamtarlik, hurmat, yashirish) ajratish va ortiqcha olmosh qo‘llashdan qochish.
Yangi so‘zlar
kishilik olmoshi · personal pronounta’kid · emphasishurmat shakli · honorific formkesim · predicate
Tushuntirish

O‘zbek tilida shaxs va son kesim tarkibidagi qo‘shimcha orqali ham anglashiladi (bordim, bordingiz), shu sabab so‘zlashuvda men, sen, u olmoshlari faqat ta’kid kerak bo‘lganda ishlatiladi: «Men emas, Sardor yozdi». Uzluksiz men deyish manmanlik tuyg‘usini uyg‘otadi; biz olmoshi esa kamtarlikni bildiradi yoki muallif nutqida «bizningcha», «fikrimizcha» tarzida keladi. Siz olmoshi hurmat ifodasi bo‘lib, rasmiy xatlarda bosh harf bilan yozilishi mumkin (Sizga). Kattaga nisbatan ular va o‘zlari olmoshlari ham yakka kishiga hurmat bilan qo‘llanadi: «Bobom keldilar, o‘zlari sizni so‘rayaptilar». Ba’zan ism aytilmay, olmosh evfemizm vazifasini o‘taydi. Badiiy matnda kishilik olmoshlarining ortiqcha takrori uslubni bo‘shashtiradi.

Namunalar
Ortiqcha olmosh: «Men kecha men kutubxonaga bordim» → «Kecha kutubxonaga bordim». Ta’kid kerak bo‘lsa: «Kutubxonaga men bordim, u emas».
Hurmat: «Direktorimiz hozir majlisda, ular tushlikdan keyin qabul qiladilar».
Sinfda faoliyat

«Olmoshni tejang»: jamoalar 10 ta ortiqcha olmosh qatnashgan kichik matnni ixchamlashtiradi; ma’no buzilmagan eng qisqa variant yutadi.

Mashq
1
Nega so‘zlashuvda men, sen olmoshlari ko‘pincha tushiriladi?
2
Ixchamlang: «U ertalab turdi. U yuvindi. U maktabga ketdi».
3
Qaysi gap kattaga hurmatni bildiradi: A) «Bobom keldi», B) «Bobom keldilar»?
4
Nega «men» so‘zini ketma-ket ko‘p takrorlash yoqimsiz eshitiladi?