☰ Mundarija · Ona tili

Tasviriy ifoda – ko‘tarinki nutq vositasi

Darslar 16 · 1 ta dars · B. Mengliyev, Sh. Toshmirzayeva, S. Atoyeva, S. Majidova. Ona tili 11-sinf, 2-qism. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2020
16

Tasviriy ifoda – ko‘tarinki nutq vositasi

Darslik: 2-qism, 55–58-betlar
MaqsadTasviriy ifodani (perifrazani) aniqlash, uning uslubiy chegarasini bilish va matnda o‘rinli qo‘llash.
Yangi so‘zlar
tasviriy ifoda · descriptive expression, periphrasisuslubiy chegara · stylistic limitpublitsistika · journalistic, socio-political writingshablon · cliché
Tushuntirish

Tasviriy ifoda narsa yoki voqeani to‘g‘ridan-to‘g‘ri nomlamay, uning bo‘yoqdor, obrazli ta’rifi bilan ataydigan birikmadir: paxta o‘rniga «oq oltin», neft o‘rniga «qora oltin», o‘rmonlar o‘rniga «yer yuzining o‘pkasi». Ma’lumot jihatidan u oddiy nomdan ortiq narsa bermaydi, lekin unga his-tuyg‘u va baho qo‘shadi. Shuning uchun uni har qanday matnda ishlatib bo‘lmaydi: gazeta maqolasi, badiiy asar va tantanali nutqda u o‘rinli, ilmiy, rasmiy va ish qog‘ozlarida esa noo‘rin, chunki bu yerda aniq nom talab qilinadi. Bunday ifodalar ham omonim bo‘lishi mumkin: kontekst qaysi narsa nazarda tutilganini ko‘rsatadi (masalan, «qora oltin» ko‘pincha neft, ba’zan ko‘mir). Bir xil ifodani ko‘p takrorlash uni shablonga aylantiradi va ta’sirini kamaytiradi.

Namunalar
Publitsistika: «Vodiy dalalarida oq oltin terimi boshlandi». Ilmiy-rasmiy uslubda: «Paxta terimi boshlandi».
Badiiy nutq: «Qalam sohiblari yangi kitoblar haqida so‘z yuritdi» (qalam sohiblari – yozuvchi va shoirlar); «Qanotli do‘stlarimiz bahorda qaytadi» (qushlar).
Sinfda faoliyat

«Nomni toping»: bir jamoa tasviriy ifodani aytadi, ikkinchisi uning to‘g‘ridan-to‘g‘ri nomini topadi; so‘ng rollar almashadi (6–8 ifoda).

Mashq
1
Tasviriy ifoda nima? Ikkita misol keltiring.
2
To‘g‘ri nomini yozing: qanotli do‘stlar, qalam sohiblari, yer yuzining o‘pkasi.
3
Gapni jonli tasviriy ifoda bilan qayta yozing: «Kutubxonada kitobxonlar uchrashuvi bo‘ldi».
4
Nega ish qog‘ozlarida «oq oltin» emas, «paxta» deyiladi?