ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

Tasviriy ifoda – ko‘tarinki nutq vositasi

Darslar 16 · 1 ta dars · B. Mengliyev, Sh. Toshmirzayeva, S. Atoyeva, S. Majidova. Ona tili 11-sinf, 2-qism. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2020
16

Tasviriy ifoda – ko‘tarinki nutq vositasi

Darslik: 2-qism, 55–58-betlar
MaqsadTasviriy ifodani (perifrazani) aniqlash, uning uslubiy chegarasini bilish va matnda o‘rinli qo‘llash.
Yangi so‘zlar
tasviriy ifoda · descriptive expression, periphrasisuslubiy chegara · stylistic limitpublitsistika · journalistic, socio-political writingshablon · cliché
Tushuntirish

Tasviriy ifoda narsa yoki voqeani to‘g‘ridan-to‘g‘ri nomlamay, uning bo‘yoqdor, obrazli ta’rifi bilan ataydigan birikmadir: paxta o‘rniga «oq oltin», neft o‘rniga «qora oltin», o‘rmonlar o‘rniga «yer yuzining o‘pkasi». Ma’lumot jihatidan u oddiy nomdan ortiq narsa bermaydi, lekin unga his-tuyg‘u va baho qo‘shadi. Shuning uchun uni har qanday matnda ishlatib bo‘lmaydi: gazeta maqolasi, badiiy asar va tantanali nutqda u o‘rinli, ilmiy, rasmiy va ish qog‘ozlarida esa noo‘rin, chunki bu yerda aniq nom talab qilinadi. Bunday ifodalar ham omonim bo‘lishi mumkin: kontekst qaysi narsa nazarda tutilganini ko‘rsatadi (masalan, «qora oltin» ko‘pincha neft, ba’zan ko‘mir). Bir xil ifodani ko‘p takrorlash uni shablonga aylantiradi va ta’sirini kamaytiradi.

OddiyTasviriy ifoda
samolyotpo‘lat qush
kitobbilim xazinasi
Quyosholam chirog‘i
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sinf devoriy gazetasi uchun yozilgan maqolada obrazli ifoda o‘quvchilar e’tiborini tortdi, o‘sha o‘quvchi maktabga topshirgan hisobotda esa aniq nomni yozdi. Ikkala matn ham o‘z o‘rnida to‘g‘ri chiqdi.

Kim ishlatadi

Jurnalistlar, shoirlar va reklama mualliflari tasviriy ifodani ishlatadi; rasmiy hujjat yozuvchilari esa aniq nom yozadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bitta oddiy narsa uchun o‘zingizning obrazli nomingizni o‘ylab toping va shu nom ilmiy matnda ham o‘rinli bo‘ladimi, o‘ylab ko‘ring.

Namunalar
Publitsistika: «Vodiy dalalarida oq oltin terimi boshlandi». Ilmiy-rasmiy uslubda: «Paxta terimi boshlandi».
Badiiy nutq: «Qalam sohiblari yangi kitoblar haqida so‘z yuritdi» (qalam sohiblari – yozuvchi va shoirlar); «Qanotli do‘stlarimiz bahorda qaytadi» (qushlar).
Sinfda faoliyat

«Nomni toping»: bir jamoa tasviriy ifodani aytadi, ikkinchisi uning to‘g‘ridan-to‘g‘ri nomini topadi; so‘ng rollar almashadi (6–8 ifoda).

Mashq
1
Tasviriy ifoda nima? Ikkita misol keltiring.
2
To‘g‘ri nomini yozing: qanotli do‘stlar, qalam sohiblari, yer yuzining o‘pkasi.
3
Gapni jonli tasviriy ifoda bilan qayta yozing: «Kutubxonada kitobxonlar uchrashuvi bo‘ldi».
4
Nega ish qog‘ozlarida «oq oltin» emas, «paxta» deyiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliOchiq eshiklar kuni rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →