Darslar 4–5 · 2 ta dars · B. Mengliyev, Sh. Toshmirzayeva, S. Atoyeva, S. Majidova. Ona tili 11-sinf, 2-qism. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2020
4
Matn va lug‘at bilan ishlash
Darslik: 2-qism, 13–15-betlar
MaqsadMatndagi ramziy ma’noni anglash va notanish so‘zlarni izohli lug‘at yordamida to‘g‘ri tushunish.
Yangi so‘zlar
ramz · symbolko‘chma ma’no · figurative meaningizohli lug‘at · explanatory dictionarymatn xulosasi · conclusion of a text
Tushuntirish
Ramziy matnda voqea ortida boshqa, chuqurroq ma’no yashirinadi: mum, daryo, yo‘l kabi obrazlar inson xislatlarini ifodalaydi. Bunday matnni o‘qishda avval sarlavha va asosiy obrazga e’tibor beriladi, so‘ng ular nimaning timsoli ekani o‘ylanadi. Notanish so‘z uchrasa, avval gap ma’nosidan taxmin qilinadi, keyin so‘z lug‘atdagi asosiy shaklga qaytariladi: yoritmoqda – yoritmoq, so‘ndi – so‘nmoq. Izohli lug‘atda so‘zning ma’nolari raqamlab beriladi, ko‘chma ma’no, eskirgan yoki so‘zlashuvga oid so‘zlar maxsus belgi bilan ko‘rsatiladi. Gapga mos ma’no kontekstga qarab tanlanadi; so‘zni lug‘atdagi birinchi ma’nosida tushunish doim to‘g‘ri chiqavermaydi.
Namunalar
«Mum». Bir mum faqat boshqalarga yo‘l ko‘rsatish uchun yonar, har lahzada o‘zidan bir parcha yo‘qotardi. Mehmon: «Sen doim kamayasan-ku», dedi. Mum: «Kamayganim sari xona yorishadi, menga shu yetarli», deb javob berdi. Tong otganda mum so‘ndi, lekin kitob o‘qiyotgan bola mashqini tugatib ulgurgan edi. Ramz: mum – o‘zini boshqalar uchun sarflaydigan fidoyi inson.
Yonmoq so‘zining ma’nolari (lug‘atdagi tartibga o‘xshash, umumlashtirilgan): 1) olov bilan kuymoq – o‘tin yonmoqda; 2) yorug‘lik bermoq – chiroq yonadi; 3) ko‘chma: qattiq ishtiyoq bilan intilmoq – ilmga yonmoq. Matndagi «yonar» ikkinchi ma’noga yaqin, ammo ramz sifatida uchinchisini ham eslatadi.
Sinfda faoliyat
«Ramzni toping»: guruhlar «Mum» matnini o‘qib, mumning nimaning timsoli ekanini bir jumlada yozadi va boshqa guruh ramzini bilan solishtiradi.