Darslar 21–22 · 2 ta dars · B. Mengliyev, Sh. Toshmirzayeva, S. Atoyeva, S. Majidova. Ona tili 11-sinf, 2-qism. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2020
21
Matn va lug‘at bilan ishlash
Darslik: 2-qism, 74–77-betlar
MaqsadMatn turlarini (hikoya, tasviriy, muhokama) farqlash va matnni sarlavha, asosiy fikr, til xususiyati va xulosa bo‘yicha tahlil qilish.
Yangi so‘zlar
hikoya matni · narrative texttasviriy matn · descriptive textmuhokama matni · reasoning texttezis · thesis
Tushuntirish
Matn – mazmun va grammatik jihatdan bog‘langan nutq birligi. Maqsadiga ko‘ra uch turga bo‘linadi. Hikoya matnida voqealar ketma-ketligi beriladi, unda ko‘pincha o‘tgan zamon fe’llari va harakat bildiruvchi so‘zlar ishlatiladi. Tasviriy matn narsa yoki manzaraning belgilarini ko‘rsatadi: sifatlar, taqqoslash va obrazli ifodalar ko‘p uchraydi. Muhokama matni tezis, dalillar va xulosadan iborat bo‘lib, «chunki», «shuning uchun», «demak» kabi bog‘lovchi vositalarga tayanadi. Tahlil qiluvchi matnga savollar beradi: unga qaysi nom mos keladi? Muallif nimani aytmoqchi? Matn qaysi turga kiradi va buni nima ko‘rsatadi? Muallif qaysi so‘z va usullar bilan ta’sir qiladi (notanish so‘z lug‘atdan aniqlanadi)? Butun mazmunni bitta jumlaga qanday sig‘dirish mumkin? Bunday tahlil kitobxonlik madaniyatini oshiradi; shu maqsadda kundalik yuritish ham nutqni rivojlantiradi.
Namunalar
«Eski soat». Fayzulla bobo har tongda hovlidagi devor soatini to‘g‘rilab qo‘yardi, garchi u kuniga besh daqiqa orqada qolsa ham. Nevarasi: «Yangi soat olib beramiz-ku», dedi. Bobo jilmaydi: «Bu soat bilan otang tug‘ilgan kunni kutgan». Ertasi kuni nevara soatni ustaga olib bordi. Tahlil: tur – hikoya (voqealar izchilligi); asosiy fikr – eski buyumning qadri xotirada; xulosa: «Narsaning qadri uning xotirasida».
Muhokama: «Nega kitob o‘qiymiz? Kitob nutq boyligini oshiradi, chunki yangi so‘z va iboralar kontekstda esda qoladi. Bundan tashqari, kitob o‘qigan kishi fikrini aniq bayon qiladi. Demak, kitob nutq madaniyatining manbaidir.» Tezis – birinchi gap; dalillar – ikkita; xulosa – oxirgi gap.
Sinfda faoliyat
«Tahlil kartasi»: guruhlar uch xil matnni oladi, har biri uchun jadval to‘ldiradi: sarlavha, asosiy fikr, tur, til xususiyati, xulosa; so‘ng natijalar solishtiriladi.
Mashq
1
Uch matn turini va ularning bittadan belgisini ayting.
Hikoya – voqealar ketma-ketligi; tasviriy – belgilar tasviri; muhokama – tezis, dalil, xulosa.
2
Turini aniqlang: a) «Tong sovuq edi; ko‘l ustida oq tuman ko‘tarilar, qamishlar shamolda shitirlardi». b) «Avval eshikni ochdi, so‘ng xonaga kirdi va chiroqni yoqdi». c) «Sport foydali, chunki yurakni mustahkamlaydi; shuning uchun har kuni mashq qilish kerak».
a) tasviriy; b) hikoya; c) muhokama.
3
«Eski soat» matniga boshqa sarlavha va bir jumlali xulosa yozing.
Masalan: sarlavha – «Sekin yurgan, ammo aziz soat»; xulosa – «Eski buyum xotirani saqlaydi».
4
Nega matn tahlilida matn turini aniqlash muhim?
Chunki har bir turga o‘ziga xos til vositalari mos keladi; turni bilsak, muallif mahorati va so‘z tanlashini to‘g‘ri baholaymiz.