☰ Reja · O‘zbekiston tarixi

Mo‘g‘ul istilosi, Jaloliddin Manguberdi va ilmiy-madaniy meros

7-hafta · blok 1.2 · 3 dars
3

IX–XII asrlarda ilm-fan, adabiyot va me’morchilik

maktab darsligi: o‘zbekiston tarixi 7-sinf, IV bob (madaniyat)
Maqsad: Mashhur allomalar, asarlar va yodgorliklarni juftlab eslash.
Qoida va g‘oya

IX–XII asrlar Movarounnahr va Xorazm ilm-fani gullagan davr bo‘ldi: • Muhammad al-Xorazmiy (taxminan 783–850) — algebra asoschisi (‘Al-jabr val-muqobala’); • Imom al-Buxoriy (810–870) — hadis to‘plami ‘Al-Jome’ as-sahih’; • Abu Nasr Farobiy (873–950) — faylasuf; • Abu Rayhon Beruniy (973–1048) — astronom, tarixchi, geograf; • Abu Ali ibn Sino (980–1037) — tabib, ‘Tib qonunlari’; • Mahmud Koshg‘ariy (XI asr) — ‘Devonu lug‘otit turk’, turkiy tillar lug‘ati; • Yusuf Xos Hojib (XI asr) — ‘Qutadg‘u bilig’ dostoni; • Mahmud Zamaxshariy (1075–1144) — tilshunos; • Ahmad Yassaviy (XII asr) — ‘Hikmat’lar. Me’morchilik: Buxorodagi Somoniylar maqbarasi, Minorai Kalon (1127), Vobkent minorasi.

Namunaviy masalalar
Algebra fanining asoschisi kim?
Yechim: ‘Al-jabr val-muqobala’ asarining muallifi.
Javob: Muhammad al-Xorazmiy
‘Devonu lug‘otit turk’ kimning asari?
Yechim: Turkiy tillar lug‘ati.
Javob: Mahmud Koshg‘ariy
Minorai Kalon qaysi shaharda va qachon qurilgan?
Yechim: Buxoroda, 1127-yilda.
Javob: Buxoroda, 1127-yilda
Tipik xatolar
  • Koshg‘ariy va Yusuf Xos Hojibni almashtirish: lug‘at — Koshg‘ariy, ‘Qutadg‘u bilig’ — Yusuf Xos Hojib.
  • Beruniy va Ibn Sino hayot yillarini adashtirish: Beruniy 973–1048, Ibn Sino 980–1037.
Mashq
1
‘Tib qonunlari’ muallifi kim?
2
Hadis to‘plami ‘Al-Jome’ as-sahih’ kimning asari?
3
‘Qutadg‘u bilig’ kimning asari?
4
Beruniy qaysi sohalarda ishlagan?