☰ Reja · O‘zbekiston tarixi

Ilk o‘rta asrlar: Xorazm, Eftallar, Turk xoqonligi

3-hafta · blok 1.2 · 3 dars
1

Ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlar, Xorazm, Xioniylar, Kidariylar va Eftallar

maktab darsligi: o‘zbekiston tarixi 7-sinf, ilk o‘rta asrlar bobi
Maqsad: IV–VI asrlardagi siyosiy kuchlarni va ularning ketma-ketligini aytib berish.
Qoida va g‘oya

Ilk o‘rta asrlarda (IV–VII asrlar) qadimgi tuzum o‘rnini feodal munosabatlar egalladi. Yer yirik egalar — dehqonlar qo‘lida to‘plandi, dehqonlar yerga bog‘lanib qaram bo‘la boshladi. Shaharlar va hunarmandchilik rivojlandi, Buyuk Ipak yo‘li savdosi davom etdi. Xronologiya: • 305-yil — Xorazmda Afrig‘iylar sulolasi hokimiyat tepasiga keldi; hukmdorlar ‘xorazmshoh’ deb atalgan; sulola X asr oxirigacha hukmronlik qildi; • IV asr o‘rtalari — Xioniylar (ko‘chmanchilar) Sosoniylar va Markaziy Osiyo yerlariga bostirib keldi; • V asr — Kidariylar davlati kuchaydi; • V asr o‘rtalaridan VI asr o‘rtalarigacha — Eftallar davlati. Eftallar Baqtriya va So‘g‘d yerlarini egallab, kuchli davlat tuzgan va tanga zarb qilgan. VI asrning 60-yillarida Eftallar Turk xoqonligi va Eron (Sosoniylar) birgalikdagi zarbasi bilan mag‘lub bo‘ldi.

Namunaviy masalalar
Xorazmda hukmronlik qilgan sulola va uning hukmdorlari unvoni qanday?
Yechim: 305-yilda Afrig‘iylar sulolasi hokimiyatga keldi. Hukmdorlar xorazmshoh deb atalgan.
Javob: Afrig‘iylar; xorazmshoh
Xioniylar, Kidariylar va Eftallarni paydo bo‘lish tartibida yozing.
Yechim: Xioniylar IV asr o‘rtalarida, Kidariylar V asrda, Eftallar V asr o‘rtalaridan kuchaygan.
Javob: Xioniylar, Kidariylar, Eftallar
Eftallar davlati qanday yo‘q bo‘lgan?
Yechim: VI asrning 60-yillarida Turk xoqonligi Eron bilan ittifoq tuzib, Eftallarga zarba berdi.
Javob: Turk xoqonligi va Eron birgalikdagi zarbasi bilan
Tipik xatolar
  • Eftallarni Turk xoqonligidan keyin qo‘yish: Eftallar avval, xoqonlik ularni yengib o‘z o‘rnini egalladi.
  • Afrig‘iylar sulolasini 305-yil o‘rniga boshqa yilga bog‘lash; 305 — tayanch sana.
Mashq
1
Afrig‘iylar sulolasi qaysi yilda hokimiyatga keldi?
2
Xorazm hukmdorlarining unvoni nima?
3
Eftallar davlati qaysi asrlarda mavjud bo‘lgan?