☰ Reja · O‘zbekiston tarixi

Mustamlaka siyosati va xalq harakatlari

15-hafta · blok 1.4 · 3 dars
2

Yer-suv siyosati, soliqlar va iqtisodiyot

maktab darsligi: o‘zbekiston tarixi 9-sinf, III bo‘lim
Maqsad: Mustamlaka iqtisodiyotining belgilari va sabab–oqibatlarini bilish.
Qoida va g‘oya

Mustamlaka — kuchli davlat ixtiyoridagi, iqtisodiy jihatdan ekspluatatsiya qilinadigan o‘lka. Rossiya Turkistonni paxta xomashyosi manbai va sanoat mollari bozori sifatida ishlatdi. Asosiy jarayonlar: • paxta maydonlari kengaytirildi, Amerika paxta navlari joriy qilindi; • yer-suv qismi davlatga va rus ko‘chmanchilariga berildi; • temir yo‘llar qurildi: 1888-yilda Zakaspiy temir yo‘li Samarqandgacha yetdi, 1906-yilda Toshkent–Orenburg yo‘li ochildi; • ruslardan tashkil topgan banklar va savdo uylari ochildi; • soliqlar og‘ir bo‘lib, ko‘p dehqon yerini yo‘qotdi. Oqibat: dehqonchilik bir tomonlama (paxta) yo‘nalishga o‘tdi, g‘alla importga bog‘liq bo‘ldi.

Namunaviy masalalar
Mustamlaka nima?
Yechim: Kuchli davlatga bo‘ysunadigan, boyliklari tashib ketiladigan o‘lka.
Javob: Mustamlaka — bosib olingan, ekspluatatsiya qilinadigan o‘lka
Temir yo‘l qurilishi kimning manfaatiga xizmat qildi?
Yechim: Paxta xomashyosini chiqarish va harbiy ehtiyoj uchun.
Javob: Imperiya manfaatiga: xomashyo olib chiqish
Paxta yakkahokimligining oqibati nima?
Yechim: G‘alla ekish kamaydi.
Javob: G‘alla importga bog‘liq bo‘lib qoldi
Tipik xatolar
  • Temir yo‘llar mahalliy aholi uchun qurilgan deb o‘ylash: asosiy maqsad xomashyo tashish edi.
  • 1888 va 1906 sanalarini aralashtirish: avval Samarqand, keyin Toshkent–Orenburg.
Mashq
1
Zakaspiy temir yo‘li qaysi dengiz bo‘yidan boshlangan?
2
Toshkent–Orenburg yo‘li qachon ochilgan?
3
Turkiston Rossiya uchun nima manbai edi?
4
Amerika paxta navlari nima uchun keltirilgan?