☰ Reja · O‘zbekiston tarixi

Qo‘qon xonligi; xonliklarning orqada qolish sabablari

12-hafta · blok 1.3 · 3 dars
3

O‘zbek davlatlarining orqada qolish sabablari va oqibatlari

maktab darsligi: o‘zbekiston tarixi 8-sinf, IV bob (xonliklarning orqada qolishi)
Maqsad: Orqada qolish sabablarini ichki va tashqi guruhlarga ajratib sanash.
Qoida va g‘oya

XVIII–XIX asr birinchi yarmida Buxoro, Xiva, Qo‘qon xonliklari Yevropa mamlakatlaridan orqada qola boshladi. Sabablar: • siyosiy tarqoqlik, xonliklar o‘rtasidagi urushlar va taxt uchun nizo; • beklarning mustaqillikka intilishi; • og‘ir soliqlar va ijtimoiy tabaqalanish; • sanoat va yangi texnikaning yo‘qligi, hunarmandchilik qo‘lda bajarilishi; • Buyuk Ipak yo‘li ahamiyatining kamayishi: dengiz yo‘llari ochilgach, savdo boshqa yo‘llarga ko‘chdi; • tashqi dunyo bilan aloqalarning cheklanishi, ilm-fan va ta’limning zamonaviy yo‘nalishda rivojlanmaganligi. Oqibatlari: xonliklar iqtisodiy va harbiy jihatdan zaiflashdi, bu esa XIX asr o‘rtalarida Rossiya imperiyasi bosqiniga yo‘l ochdi.

Namunaviy masalalar
Savdoning dengiz yo‘llariga ko‘chishi xonliklarga qanday ta’sir qildi?
Yechim: Buyuk Ipak yo‘li ahamiyati kamaydi, daromadlar qisqardi.
Javob: Savdo daromadi kamaydi, iqtisod zaiflashdi
Orqada qolishning bir oqibatini ayting.
Yechim: Zaif xonliklar Rossiya bosqiniga qarshi tura olmadi.
Javob: Rossiya bosqiniga yo‘l ochildi
Ichki sabablardan ikkitasini ayting.
Yechim: Tarqoqlik va ichki urushlar.
Javob: Siyosiy tarqoqlik; ichki urushlar
Tipik xatolar
  • Sabab bilan oqibatni aralashtirish: Rossiya bosqini — oqibat, sabab emas.
  • Orqada qolishni faqat tashqi sabablarga bog‘lash: ichki tarqoqlik ham muhim.
Mashq
1
Texnik jihatdan orqada qolish qanday ko‘rinardi?
2
Ipak yo‘lining susayishi nima bilan bog‘liq?
3
Xonliklarning zaiflashuvi nimaga olib keldi?
4
Siyosiy tarqoqlikning bir belgisini ayting.