☰ Reja · O‘zbekiston tarixi

Buxoro amirligi, Xiva xonligi va qoraqalpoqlar

11-hafta · blok 1.3 · 3 dars
2

Xiva xonligi va Qo‘ng‘irotlar

maktab darsligi: o‘zbekiston tarixi 8-sinf, II–III bob (Xiva xonligi)
Maqsad: Xiva xonligi sulolalari, xonlari va madaniy namoyandalarini tartib bilan eslash.
Qoida va g‘oya

Xiva xonligi XVI asr boshida Shayboniylardan ajralib chiqqan Arabshohiylar sulolasi davrida tashkil topdi. Abulg‘ozixon (1643–1663) davlatni mustahkamladi va ‘Shajarayi turk’, ‘Shajarayi tarokima’ tarixiy asarlarini yozdi. XVIII asr oxirida hokimiyatni qo‘ng‘irotlar qo‘lga oldi. Muhammad Amin inoq davlat ishlarini boshqardi. Eltuzar (1804–1806) xon bo‘ldi — Qo‘ng‘irotlar sulolasi boshlandi. Uning ukasi Muhammad Rahimxon I (1806–1825) markaziy hokimiyatni mustahkamladi. Olloqulixon (1825–1842) davrida savdo va ma’muriy ish rivojlandi. Boshqaruv: xon, inoq, otaliq, devonbegi, mehtar, qushbegi, qozikalon. Xiva madaniyatining yirik vakillari: Shermuhammad Munis (1778–1829) va Muhammad Rizo Ogahiy (1809–1874); ular tarixchi va shoir bo‘lib, fors tilidagi ko‘plab asarlarni turkiy tilga tarjima qilgan.

Namunaviy masalalar
Xivada Qo‘ng‘irotlar sulolasi qaysi xon bilan boshlangan?
Yechim: 1804-yilda Eltuzar xon bo‘lgan.
Javob: Eltuzar (1804)
Abulg‘ozixon kim va nima uchun mashhur?
Yechim: Xiva xoni, tarixchi; ‘Shajarayi turk’ asarini yozgan.
Javob: Xon va tarixchi; ‘Shajarayi turk’ muallifi
Munis va Ogahiy kim?
Yechim: Xiva shoirlari va tarixchilari.
Javob: Shoir va tarixchilar
Tipik xatolar
  • Xiva Qo‘ng‘irotlarini Buxoro mang‘itlari bilan almashtirish: Xiva — Qo‘ng‘irotlar, Buxoro — Mang‘itlar.
  • Abulg‘ozixonni Qo‘ng‘irotlar davriga qo‘yish: u XVII asr (1643–1663) xoni.
Mashq
1
Muhammad Rahimxon I qachon hukmronlik qilgan?
2
Olloqulixon qachon hukmronlik qilgan?
3
Ogahiy qachon yashagan?
4
Xivada xonga yaqin lavozim ‘inoq’ nima?