☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Yer atmosferasi va havo

Darslar 40–41 · 2 ta dars · O.E. Tigay, Y.V. Malikova. Tabiiy fanlar 2-sinf, 1-qism. Novda Edutainment, 2023; O.E. Tigay. Tabiiy fanlar 2-sinf, 2-qism. Novda Edutainment, 2023
40

Yer atmosferasi

Darslik: 2-qism, 46–48-betlar
MaqsadAtmosfera nima ekanini, havo tarkibidagi asosiy gazlarni (kislorod, azot, karbonat angidrid) va ularning vazifasini bilish.
Yangi so‘zlar
atmosfera · atmospherekislorod · oxygenazot · nitrogenkarbonat angidrid · carbon dioxide
Tushuntirish

Yer sharini o‘rab turgan havo qobig‘i atmosfera deyiladi. Havo — gazlar aralashmasi. Uning katta qismi azot (N₂) va kislorod (O₂). Oz miqdorda karbonat angidrid (CO₂) va suv bug‘lari ham bor. Kislorod nafas olish uchun kerak. Biz nafas chiqarganda karbonat angidrid chiqaramiz; o‘simliklar uni yutib, yorug‘likda qand va kislorod hosil qiladi. Yerdan yuqoriga ko‘tarilgan sari havo siyraklashadi, nafas olish qiyinlashadi. Atmosfera bizni Quyoshning o‘tkir nurlaridan va kosmik toshlardan ham asraydi, ob-havo shu yerda hosil bo‘ladi.

Namunalar
Biz nafas olganimizda havodagi kislorod o‘pkamizga kiradi.
Veneraning atmosferasi asosan karbonat angidriddan iborat, u yerda juda issiq — odam yashay olmaydi.
Sinfda faoliyat

Kuzatish «Nafasimiz»: tinch o‘tirib, bir daqiqada necha marta nafas olganingizni sanang (ko‘krakka qo‘l qo‘yib). Keyin 20 marta joyida sakrang va yana sanang. Qaysi holatda ko‘proq? Nima uchun? Natijani jadvalga yozing. Keyin «odam va o‘simlik» o‘yini: bir bola kislorod beradi (barg), ikkinchisi karbonat angidrid beradi (odam), ular «havo» kartochkalarini almashtiradi. Xavfsizlik: nafasingiz qiynalsa to‘xtang.

Mashq
1
Atmosfera nima?
2
Nafas olish uchun qaysi gaz kerak?
3
O‘simliklar karbonat angidriddan nima hosil qiladi?