Qo‘shimchalar tanlovi
Bir qo‘shimcha bir necha ko‘rinishga ega bo‘lishi mumkin: jo‘nalish kelishigi -ga, -ka, -qa shakllarida keladi. Odatda -ga yoziladi (maktabga, tog‘ga), k bilan tugagan so‘zdan keyin -ka (eshikka, yurakka), q bilan tugagandan keyin -qa (quloqqa). Mumtoz she’riyatda chiqish kelishigining -din shakli uchraydi, hozirgi adabiy nutqda esa -dan qo‘llanadi. Kelishik tanlovi ma’noni o‘zgartiradi: «Do‘stimni kutdim» – do‘stning kelishini kutdim; «Do‘stimdan kutdim» – do‘stimdan biror yordamni umid qildim. Ba’zan kelishiklar ma’nodosh bo‘ladi: «sovg‘aga xursand bo‘ldi» – «sovg‘adan xursand bo‘ldi». So‘z yasovchi qo‘shimchalar ham o‘rniga qarab tanlanadi: hosildor yer, kuchli odam (hosilli, kuchdor emas), suhbatlashmoq (suhbatlanmoq emas). -ni qo‘shimchasi aniq narsani ko‘rsatadi: «kitob o‘qiyman» (umuman), «kitobni o‘qiyman» (aniq bir kitob).
| So‘z oxiri | Qo‘shimcha | Misol |
|---|---|---|
| unli, boshqa undosh | -ga | uyga, bog‘ga |
| k | -ka | tilakka, bilakka |
| q | -qa | qishloqqa, tayoqqa |
O‘quvchi xabarda «ustozni so‘radim» emas, «ustozdan so‘radim» deb yozdi, chunki bu ikki shakl boshqa ma’no beradi. Xabarni olgan do‘sti nima so‘ralganini aniq tushundi.
Tarjimonlar, huquqshunoslar va til o‘qituvchilari bitta qo‘shimcha ma’noni o‘zgartirishini hisobga oladi.
Bitta gapni ikki xil qo‘shimcha bilan aytib, ma’no qanday o‘zgarishini ovoz chiqarib solishtiring.
«Qo‘shimchani tanla»: o‘qituvchi qavsli gaplarni (eshik…, quloq…, tog‘…) o‘qiydi, o‘quvchilar to‘g‘ri variantni doskada yozadi.