ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

Ortiqcha qo‘shimchalar. Qo‘shimchalar tanlovi

Darslar 17–18 · 2 ta dars · B. Mengliyev, Sh. Toshmirzayeva, S. Atoyeva, S. Majidova. Ona tili 11-sinf, 2-qism. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2020
18

Qo‘shimchalar tanlovi

Darslik: 2-qism, 63–65-betlar
MaqsadQo‘shimchaning o‘rinli variantini tanlash, kelishik qo‘shimchalarining ma’no farqini va ma’nodoshligini ajratish.
Yangi so‘zlar
qo‘shimcha varianti · suffix variantkelishik · casema’nodosh shakllar · synonymous formsso‘z yasovchi qo‘shimcha · word-forming suffix
Tushuntirish

Bir qo‘shimcha bir necha ko‘rinishga ega bo‘lishi mumkin: jo‘nalish kelishigi -ga, -ka, -qa shakllarida keladi. Odatda -ga yoziladi (maktabga, tog‘ga), k bilan tugagan so‘zdan keyin -ka (eshikka, yurakka), q bilan tugagandan keyin -qa (quloqqa). Mumtoz she’riyatda chiqish kelishigining -din shakli uchraydi, hozirgi adabiy nutqda esa -dan qo‘llanadi. Kelishik tanlovi ma’noni o‘zgartiradi: «Do‘stimni kutdim» – do‘stning kelishini kutdim; «Do‘stimdan kutdim» – do‘stimdan biror yordamni umid qildim. Ba’zan kelishiklar ma’nodosh bo‘ladi: «sovg‘aga xursand bo‘ldi» – «sovg‘adan xursand bo‘ldi». So‘z yasovchi qo‘shimchalar ham o‘rniga qarab tanlanadi: hosildor yer, kuchli odam (hosilli, kuchdor emas), suhbatlashmoq (suhbatlanmoq emas). -ni qo‘shimchasi aniq narsani ko‘rsatadi: «kitob o‘qiyman» (umuman), «kitobni o‘qiyman» (aniq bir kitob).

So‘z oxiriQo‘shimchaMisol
unli, boshqa undosh-gauyga, bog‘ga
k-katilakka, bilakka
q-qaqishloqqa, tayoqqa
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

O‘quvchi xabarda «ustozni so‘radim» emas, «ustozdan so‘radim» deb yozdi, chunki bu ikki shakl boshqa ma’no beradi. Xabarni olgan do‘sti nima so‘ralganini aniq tushundi.

Kim ishlatadi

Tarjimonlar, huquqshunoslar va til o‘qituvchilari bitta qo‘shimcha ma’noni o‘zgartirishini hisobga oladi.

Bugun sinab ko‘ring

Bitta gapni ikki xil qo‘shimcha bilan aytib, ma’no qanday o‘zgarishini ovoz chiqarib solishtiring.

Namunalar
Variantlar: maktab+ga = maktabga; eshik+ga = eshikka; quloq+ga = quloqqa; tog‘+ga = tog‘ga.
Ma’no farqi: «Do‘stimni kutdim» ≠ «Do‘stimdan kutdim». Ma’nodoshlik: «g‘alabaga xursand bo‘ldim» – «g‘alabadan xursand bo‘ldim».
Sinfda faoliyat

«Qo‘shimchani tanla»: o‘qituvchi qavsli gaplarni (eshik…, quloq…, tog‘…) o‘qiydi, o‘quvchilar to‘g‘ri variantni doskada yozadi.

Mashq
1
Jo‘nalish kelishigining variantlarini ayting va qachon qo‘llanishini yozing.
2
Qo‘shimchani qo‘shing: eshik, quloq, tog‘, yurak, maktab (jo‘nalish kelishigi).
3
«Do‘stimni kutdim» va «Do‘stimdan kutdim» ma’nosidagi farqni tushuntiring.
4
Nega «suhbatlanmoq» emas, suhbatlashmoq deymiz?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuli8-mart tabrigi uchun faylHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →