☰ Mundarija · Ona tili

Ortiqcha qo‘shimchalar. Qo‘shimchalar tanlovi

Darslar 17–18 · 2 ta dars · B. Mengliyev, Sh. Toshmirzayeva, S. Atoyeva, S. Majidova. Ona tili 11-sinf, 2-qism. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2020
18

Qo‘shimchalar tanlovi

Darslik: 2-qism, 63–65-betlar
MaqsadQo‘shimchaning o‘rinli variantini tanlash, kelishik qo‘shimchalarining ma’no farqini va ma’nodoshligini ajratish.
Yangi so‘zlar
qo‘shimcha varianti · suffix variantkelishik · casema’nodosh shakllar · synonymous formsso‘z yasovchi qo‘shimcha · word-forming suffix
Tushuntirish

Bir qo‘shimcha bir necha ko‘rinishga ega bo‘lishi mumkin: jo‘nalish kelishigi -ga, -ka, -qa shakllarida keladi. Odatda -ga yoziladi (maktabga, tog‘ga), k bilan tugagan so‘zdan keyin -ka (eshikka, yurakka), q bilan tugagandan keyin -qa (quloqqa). Mumtoz she’riyatda chiqish kelishigining -din shakli uchraydi, hozirgi adabiy nutqda esa -dan qo‘llanadi. Kelishik tanlovi ma’noni o‘zgartiradi: «Do‘stimni kutdim» – do‘stning kelishini kutdim; «Do‘stimdan kutdim» – do‘stimdan biror yordamni umid qildim. Ba’zan kelishiklar ma’nodosh bo‘ladi: «sovg‘aga xursand bo‘ldi» – «sovg‘adan xursand bo‘ldi». So‘z yasovchi qo‘shimchalar ham o‘rniga qarab tanlanadi: hosildor yer, kuchli odam (hosilli, kuchdor emas), suhbatlashmoq (suhbatlanmoq emas). -ni qo‘shimchasi aniq narsani ko‘rsatadi: «kitob o‘qiyman» (umuman), «kitobni o‘qiyman» (aniq bir kitob).

Namunalar
Variantlar: maktab+ga = maktabga; eshik+ga = eshikka; quloq+ga = quloqqa; tog‘+ga = tog‘ga.
Ma’no farqi: «Do‘stimni kutdim» ≠ «Do‘stimdan kutdim». Ma’nodoshlik: «g‘alabaga xursand bo‘ldim» – «g‘alabadan xursand bo‘ldim».
Sinfda faoliyat

«Qo‘shimchani tanla»: o‘qituvchi qavsli gaplarni (eshik…, quloq…, tog‘…) o‘qiydi, o‘quvchilar to‘g‘ri variantni doskada yozadi.

Mashq
1
Jo‘nalish kelishigining variantlarini ayting va qachon qo‘llanishini yozing.
2
Qo‘shimchani qo‘shing: eshik, quloq, tog‘, yurak, maktab (jo‘nalish kelishigi).
3
«Do‘stimni kutdim» va «Do‘stimdan kutdim» ma’nosidagi farqni tushuntiring.
4
Nega «suhbatlanmoq» emas, suhbatlashmoq deymiz?