☰ Mundarija · Biologiya

Umurtqali hayvonlar va baqa hayot sikli

Darslar 23–24 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, Z. Tillayeva. Biologiya 5-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2020
24

6-amaliy mashg‘ulot: baqaning hayot siklini o‘rganish

Darslik: 73–75-betlar
MaqsadBaqaning hayot siklini (tuxum, itbaliq, voyaga yetgan baqa) rasm va matn asosida ketma-ketlikda tushuntiradi va baqalarni muhofaza qilish zarurligini asoslaydi.
Yangi so‘zlar
itbaliq · tadpoletuxum · eggembrion · embryosuvda hamda quruqlikda yashovchilar · amphibians
Tushuntirish

Baqa suvda hamda quruqlikda yashovchilar sinfiga kiradi. Bahor kelib suv iliganda erkak baqalar ovoz chiqarib urg‘ochilarni chaqiradi, urg‘ochilar esa sayoz suvga to‘p-to‘p tuxum qo‘yadi. Har bir tuxumning ustki qismi to‘q rangli bo‘lib, quyosh issiqligini yaxshi yutadi; tuxum ichida hujayralar bo‘linib, embrion shakllanadi va u tuxumdagi oziq zaxirasidan foydalanadi. Tuxumdan itbaliq chiqadi: u baliqqa o‘xshaydi, jabra bilan nafas oladi, suzgichi bor va mayda suvo‘t hamda bir hujayrali jonzotlar bilan oziqlanadi. Itbaliq o‘sib, avval orqa, keyin oldingi oyoqlarini hosil qiladi, dumi so‘riladi va jabra o‘rniga o‘pka rivojlanadi, shunda yosh baqaga aylanadi. Voyaga yetgan baqa o‘pka va teri bilan nafas oladi, mayda hasharotlar va boshqa umurtqasizlarni ovlaydi; o‘ljasini tez otiladigan yopishqoq tili bilan tutadi. Baqa voyaga yetishi uchun taxminan 3 yil kerak bo‘ladi. Baqalar zararli hasharotlarni yeb, odamga foyda keltiradi; ular ifloslanishga sezgir, shu sababli suv havzalari toza bo‘lishi lozim. Hozir dunyoda baqalar soni ko‘p joylarda kamayib bormoqda.

Namunalar
Itbaliqning orqa oyoqlari oldingilaridan oldin paydo bo‘ladi. Agar suratda faqat orqa oyoqli itbaliq ko‘rsangiz, u rivojlanishning o‘rta bosqichida ekanini bilasiz.
Baqa tuxumi bahorda suvda qo‘yiladi; agar hovuz bahorda quriydi yoki ifloslansa, ko‘plab tuxum va itbaliqlar nobud bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

Baqaning hayot siklini 6 bosqichli doira sxemasi sifatida chizing (voyaga yetgan baqa → tuxum → rivojlanayotgan lichinka → itbaliq → orqa oyoqli itbaliq → yosh baqa). Har bir bosqichga bir gapdan izoh yozing. Xavfsizlik: baqa tuxumi, itbaliq yoki baqalarni hovuzdan olib kelmang; hovuz chetida faqat kattalar bilan bo‘ling; baqaga tegsangiz, qo‘lni sovunlab yuving (terisi ba’zan zararli mikroblar tashiydi).

Mashq
1
Baqaning rivojlanish bosqichlarini ketma-ketlikda yozing.
2
Itbaliq baqadan nima bilan farq qiladi?
3
Nima uchun baqa tuxumining to‘q rangi uning rivojlanishiga yordam beradi?
4
Nima uchun baqalarni muhofaza qilish kerak?