Matn va lug‘at bilan ishlash
Eskirgan so‘zlar ikki guruhga bo‘linadi. Tarixiy so‘zlar (tarixizmlar) yo‘qolgan narsa yoki lavozimni bildiradi va hozirgi tilda ma’nodoshi yo‘q: jarchi, mirshab, botmon (eski og‘irlik o‘lchovi). Arxaizmlar esa hozir mavjud narsaning eski nomi bo‘lib, uning zamonaviy muqobili bor: dorilfunun – universitet, sipohi – askar. Izohli lug‘atda ular «eski» belgisi bilan ko‘rsatiladi. Tarixiy mavzudagi badiiy asarda bunday so‘zlar davr ruhini beradi, ya’ni uslubiy vazifa bajaradi, ammo ilmiy yoki rasmiy matnda, shuningdek, hozirgi voqea haqidagi xabarda noo‘rin. Matn bilan ishlaganda notanish so‘zning eskirganligi lug‘atda tekshiriladi va uning bugungi muqobili tanlanadi.
| Tur | Misol | Izoh |
|---|---|---|
| tarixiy so‘z | mingboshi, ellikboshi | narsa yo‘qolgan |
| arxaizm | ulus (xalq), bitik (yozuv) | hozir boshqa nomi bor |
Sinf muzeyga bordi va yozuvlarda eski so‘zlarni uchratdi. O‘quvchi ularning ma’nosini lug‘atdan topdi va yo‘lboshchining gapini to‘liq tushundi.
Tarixchilar, muzey xodimlari va arxivchilar eski matnlar bilan ishlaydi; kundalik nutqda eskirgan so‘zlar kam uchraydi.
Maktab kitobidan bitta eski so‘zni topib, uning hozirgi zamonda muqobili bor-yo‘qligini aniqlab ko‘ring.
«Zamon yo‘lovchisi»: jamoalar kartochkadagi so‘zlarni «tarixizm» yoki «arxaizm» ustuniga joylashtirib, arxaizmlarga bugungi muqobilini yozadi.