Urg‘u talaffuzi
O‘zbek tilida so‘z urg‘usi odatda oxirgi bo‘g‘inga tushadi va qo‘shimcha qo‘shilsa, qo‘shimchaning bo‘g‘iniga o‘tadi: kitób – kitobní – kitoblarimizdán. Ba’zi so‘zlarda urg‘u oxirgi bo‘g‘inda bo‘lmaydi: lékin, bálki, hózir. -mi, -chi, -ku, -dir, -da, -oq kabi yuklamalar urg‘u olmaydi: keldíngmi, kímdir. O‘zlashma so‘zlar asos holida ko‘pincha o‘z tilidagi urg‘uni saqlaydi (kompyúter, prográmma), o‘zbekcha qo‘shimcha qo‘shilsa, urg‘u qo‘shimchaga o‘tadi: kompyuterdá, programmalár. Urg‘u ba’zan ma’no farqlaydi (suzmá – qatiq mahsuloti, súzma – «suvda suzma»). Urg‘uni noto‘g‘ri qo‘yish, ayniqsa, ommaviy nutqda til madaniyatiga putur yetkazadi.
| Shakl | Urg‘u |
|---|---|
| daftár | oxirgi bo‘g‘in |
| daftarní | qo‘shimchaga o‘tadi |
| daftarlarimizdán | qo‘shimchaga o‘tadi |
| lékin, hózir, áyniqsa | istisno |
Tanlov taqdimotida o‘quvchi muhim so‘zlarda urg‘uni to‘g‘ri qo‘ydi. Hakamlar gapni birinchi eshitishdayoq tushundi va qayta so‘rashga hojat qolmadi.
Radio diktorlari, ovozli kitob o‘qiydiganlar va nutq o‘qituvchilari urg‘uni to‘g‘ri qo‘yib, tinglovchiga tushunishni osonlashtiradi.
Bitta so‘zni ikki xil urg‘u bilan ovoz chiqarib ayting, qaysi biri odatdagidek eshitilishini sezing va lug‘atdan tekshiring.
«Urg‘uni topdim»: o‘quvchilar kartochkadagi so‘zni qarsak bilan bo‘g‘inlarga bo‘lib o‘qiydi, urg‘uli bo‘g‘inda esa oyoq bilan yerga uradi; sinf to‘g‘riligini baholaydi.