Darslar 4–5 · 2 ta dars · B. Mengliyev, Sh. Toshmirzayeva, S. Atoyeva, S. Majidova. Ona tili 11-sinf, 2-qism. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2020
5
Urg‘u talaffuzi
Darslik: 2-qism, 16–18-betlar
MaqsadSo‘z urg‘usi qoidalarini va undan chetga chiqish hollarini bilish; o‘zlashma so‘zlarda urg‘uni to‘g‘ri qo‘yish.
Yangi so‘zlar
urg‘u · stressbo‘g‘in · syllableyuklama · particleo‘zlashma so‘z · loanword
Tushuntirish
O‘zbek tilida so‘z urg‘usi odatda oxirgi bo‘g‘inga tushadi va qo‘shimcha qo‘shilsa, qo‘shimchaning bo‘g‘iniga o‘tadi: kitób – kitobní – kitoblarimizdán. Ba’zi so‘zlarda urg‘u oxirgi bo‘g‘inda bo‘lmaydi: lékin, bálki, hózir. -mi, -chi, -ku, -dir, -da, -oq kabi yuklamalar urg‘u olmaydi: keldíngmi, kímdir. O‘zlashma so‘zlar asos holida ko‘pincha o‘z tilidagi urg‘uni saqlaydi (kompyúter, prográmma), o‘zbekcha qo‘shimcha qo‘shilsa, urg‘u qo‘shimchaga o‘tadi: kompyuterdá, programmalár. Urg‘u ba’zan ma’no farqlaydi (suzmá – qatiq mahsuloti, súzma – «suvda suzma»). Urg‘uni noto‘g‘ri qo‘yish, ayniqsa, ommaviy nutqda til madaniyatiga putur yetkazadi.
«Urg‘uni topdim»: o‘quvchilar kartochkadagi so‘zni qarsak bilan bo‘g‘inlarga bo‘lib o‘qiydi, urg‘uli bo‘g‘inda esa oyoq bilan yerga uradi; sinf to‘g‘riligini baholaydi.
Mashq
1
O‘zbek tilida urg‘u odatda qaysi bo‘g‘inga tushadi?
Oxirgi bo‘g‘inga; qo‘shimcha qo‘shilsa, qo‘shimchaning oxirgi bo‘g‘iniga o‘tadi.
2
Urg‘uni belgilang: kitob + -ni; o‘quvchi + -lar + -imiz; kel + -di + -ng + -mi.
Kitobní; o‘quvchilarimíz; keldíngmi.
3
«Kimdir eshikni qoqdi» gapida kimdir so‘zida urg‘u qaysi bo‘g‘inda va nega?
Birinchi bo‘g‘inda: kímdir; chunki -dir yuklamasi urg‘u olmaydi.
4
Nega kompyúter so‘ziga -da qo‘shilganda urg‘u kompyuterdá tarzida ko‘chadi?
Chunki so‘z o‘zbekcha qo‘shimcha olgach, o‘zbek tilining umumiy qoidasiga bo‘ysunib, urg‘u oxirgi bo‘g‘inga o‘tadi.