☰ Mundarija · Ona tili

Talaffuz va imlo. O‘zgaruvchi unlilar

Darslar 1–2 · 2 ta dars · B. Mengliyev, Sh. Toshmirzayeva, S. Atoyeva, S. Majidova. Ona tili 11-sinf, 2-qism. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2020
2

Nutqda o‘zgaruvchi unlilar

Darslik: 2-qism, 7–9-betlar
MaqsadNutqda o‘zgaradigan unlilarni yozuvda aks etadigan va aks etmaydigan guruhlarga ajratish hamda unli harflarni me’yorga muvofiq talaffuz qilish.
Yangi so‘zlar
unli tovush · vowelunlining tushishi · dropping of a vowelme’yor · normtalaffuz lug‘ati · pronunciation dictionary
Tushuntirish

Unli tovushlar tez nutqda va urg‘u tushmagan bo‘g‘inda o‘zgaradi: kompyuter ko‘pincha «kampyuter», televizor esa «tilivizor» deb aytiladi. Bunday o‘zgarish yozuvda aks ettirilmaydi, so‘z lug‘atdagi shaklida yoziladi. Ba’zi o‘zbekcha so‘zlarga qo‘shimcha qo‘shilganda ikkinchi bo‘g‘indagi unli tushib qoladi va bu yozuvda ham ko‘rinadi: shahar – shahri, burun – burni, qorin – qorni. Aksincha, ba’zi so‘zlarda unlini o‘zgartirib aytish xato hisoblanadi: masalan, ravshan so‘zini «rovshan» deb aytish ham, shunday yozish ham me’yorga zid. Ye harfi poyezd, obyekt singari so‘zlarda saqlanadi va uni ya yoki e bilan almashtirib bo‘lmaydi. Shubhali holatda imlo va talaffuz lug‘atlariga tayaniladi.

Namunalar
Televizor [tilivizor]: unli talaffuzda o‘zgargan, yozuvda esa e saqlanadi.
Shahar + -i = shahri: ikkinchi bo‘g‘indagi a tushadi, bu yozuvda ham aks etadi; «shahari» deb yozish xato.
Sinfda faoliyat

«Yozuvda ko‘rinadimi?»: o‘qituvchi so‘z va uning o‘zgargan talaffuzini aytadi, o‘quvchilar o‘zgarish yozuvda aks etsa qo‘lini ko‘taradi, etmasa o‘tirib qoladi.

Mashq
1
Unli o‘zgarishi doim yozuvda aks etadimi?
2
Shahar, burun, qorin so‘zlariga -i qo‘shib yozing.
3
Quyidagilardan qaysi biri to‘g‘ri yozilgan: poezd yoki poyezd; obekt yoki obyekt?
4
Nega yozuvda «kampyuter» emas, kompyuter yozamiz?