Nutqda o‘zgaruvchi unlilar
Unli tovushlar tez nutqda va urg‘u tushmagan bo‘g‘inda o‘zgaradi: kompyuter ko‘pincha «kampyuter», televizor esa «tilivizor» deb aytiladi. Bunday o‘zgarish yozuvda aks ettirilmaydi, so‘z lug‘atdagi shaklida yoziladi. Ba’zi o‘zbekcha so‘zlarga qo‘shimcha qo‘shilganda ikkinchi bo‘g‘indagi unli tushib qoladi va bu yozuvda ham ko‘rinadi: shahar – shahri, burun – burni, qorin – qorni. Aksincha, ba’zi so‘zlarda unlini o‘zgartirib aytish xato hisoblanadi: masalan, ravshan so‘zini «rovshan» deb aytish ham, shunday yozish ham me’yorga zid. Ye harfi poyezd, obyekt singari so‘zlarda saqlanadi va uni ya yoki e bilan almashtirib bo‘lmaydi. Shubhali holatda imlo va talaffuz lug‘atlariga tayaniladi.
| So‘z | Aytiladi | Yoziladi |
|---|---|---|
| telefon | tilifon | telefon |
| rezina | rizina | rezina |
Maktab radiosida tez o‘qilgan gapni sinfdosh yozib oldi. U eshitgan tovush o‘rniga imlodagi harfni yozdi, shuning uchun matn hamma uchun o‘qishga qulay bo‘ldi.
Subtitr yozuvchilar va radio muharrirlari tez nutqni yozma me’yorga solib beradi.
Bir gapni tez ovoz chiqarib o‘qing, qaysi unlilar ravshan eshitilmay qolganini sezing, so‘ng imlosini tekshiring.
«Yozuvda ko‘rinadimi?»: o‘qituvchi so‘z va uning o‘zgargan talaffuzini aytadi, o‘quvchilar o‘zgarish yozuvda aks etsa qo‘lini ko‘taradi, etmasa o‘tirib qoladi.