☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

O‘zbek modeli, xususiylashtirish va so‘m

Darslar 5 · 1 ta dars · N. Jo‘rayev, A. Zamonov. O‘zbekiston tarixi (Mustaqillik davri): o‘rta ta’lim maktablarining 11-sinf o‘quvchilari va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik. 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2018
5

O‘zbek modelining ishlab chiqilishi. Iqtisodiy islohotlarning boshlanishi

Darslik: 35–45-betlar
MaqsadO‘zbek modelining asosiy tamoyillarini, xususiylashtirish, milliy valyuta, transport va agrar islohotlarning boshlanishini sanalar bilan tushuntirish.
Yangi so‘zlar
bozor iqtisodiyoti · market economy: prices and production are shaped mainly by supply and demandxususiylashtirish · privatisation: transfer of state property into private handsmilliy valyuta · national currency: the country’s own legal means of payment, the so‘mfermer xo‘jaligi · farm holding: a family-run agricultural enterprise working on leased land
Tushuntirish

Mustaqillik arafasida iqtisodiyot markazdan rejalashtirilgan sovet tizimidan qolgan edi; mamlakat bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich o‘tishni tanladi va bu yo‘l rasmiy hujjatlarda «o‘zbek modeli» deb nomlandi. Uning besh tamoyili: iqtisodning siyosatdan ustunligi, davlatning bosh islohotchi roli, qonun ustuvorligi, kuchli ijtimoiy siyosat va o‘zgarishlarning izchil, bosqichma-bosqich amalga oshirilishi. 1991-yil 18-noyabrdagi «Mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish to‘g‘risida»gi qonun xususiylashtirishni boshlab berdi; avval uy-joy, savdo va xizmat ko‘rsatish korxonalari, kichik xususiylashtirish esa 1994-yilda tugallandi. 1993-yil 1-noyabrdan so‘m-kupon, 1994-yil 1-iyuldan esa milliy valyuta — so‘m muomalaga kiritildi. Transportda «O‘zbekiston havo yo‘llari» (1992) va «O‘zbekiston temir yo‘llari» (1994) tuzildi, 2001-yilda Navoiy–Uchquduq–Nukus temir yo‘li qurilib bitdi, 2011-yilda Toshkent–Samarqand yo‘nalishida tezyurar «Afrosiyob» poyezdi qatnay boshladi; 1996-yilda Asakada avtomobil zavodi ochildi. Qishloq xo‘jaligida 1992-yilda dehqon (fermer) xo‘jaligi to‘g‘risidagi qonun, 1998-yilda fermer xo‘jaliklari qonuni qabul qilindi va g‘alla mustaqilligiga erishish vazifasi qo‘yildi.

Namunalar
Misol: pul birligi xronologiyasi — rubl zonasi (1991–1993), so‘m-kupon (1.11.1993), so‘m (1.07.1994).
Misol: transport yutuqlari — «Afrosiyob» (2011), Qamchiq tunnelli Angren–Pop temir yo‘li (2016), Navoiy–Nukus temir yo‘li (2001).
Sinfda faoliyat

Iqtisodiy zinapoya: guruhlar 1991–2017-yillardagi iqtisodiy qadamlarni (xususiylashtirish, valyuta, transport, fermerlik) vaqt chizig‘iga qo‘yadi va har biri qaysi tamoyilga tayanganini ko‘rsatadi.

Mashq
1
«O‘zbek modeli»ning besh tamoyilini sanang.
2
Nega mamlakat «shok terapiyasi» emas, bosqichma-bosqich o‘tishni tanladi, deb tushuntiriladi?
3
So‘m qachon va qanday bosqichlarda joriy etildi?
4
Qishloq xo‘jaligida 1992 va 1998-yillardagi qonunlar nimani belgilab berdi?