Darslar 1 · 1 ta dars · N. Jo‘rayev, A. Zamonov. O‘zbekiston tarixi (Mustaqillik davri): o‘rta ta’lim maktablarining 11-sinf o‘quvchilari va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik. 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2018
1
O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligining qo‘lga kiritilishi
Darslik: 5–10-betlar
Maqsad1990–1991-yillardagi voqealar O‘zbekiston mustaqilligiga qanday olib kelganini, Konstitutsiya va davlat ramzlarining qabul qilinish tartibini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
suverenitet · sovereignty: a state’s supreme authority over its territory and affairsdeklaratsiya · declaration: a formal statement of principles or intentionsdavlat to‘ntarishi · coup: an attempt to seize power outside the lawful procedureOliy Kengash · Supreme Council, the republic’s legislature before 1995
Tushuntirish
1990-yil 20-iyunda O‘zbekiston SSR Oliy Kengashi Mustaqillik Deklaratsiyasini qabul qildi; unda har bir xalqning o‘z taqdirini o‘zi belgilash huquqi tilga olingan edi. 1991-yil 19–21-avgustda Moskvada Favqulodda holat davlat komiteti (GKChP) hokimiyatni egallashga urindi, bu urinish ittifoq respublikalarining mustaqillik yo‘lidagi qadamlarini tezlashtirdi. 21-avgustda respublika rahbariyati GKChP hujjatlari O‘zbekiston hududida amal qilmasligini e’lon qildi, 25-avgustdagi farmon esa Ichki ishlar vazirligi va Davlat xavfsizligi qo‘mitasini respublika tasarrufiga o‘tkazdi. 1991-yil 31-avgustda Oliy Kengashning navbatdan tashqari sessiyasi davlat mustaqilligini e’lon qildi va «Davlat mustaqilligi asoslari to‘g‘risida»gi qonunni qabul qildi; 1-sentabr Mustaqillik kuni deb belgilandi. 1991-yil 29-dekabrda o‘tkazilgan umumxalq referendumida qatnashganlarning 98 foizdan ortig‘i mustaqillikni yoqlab ovoz berdi; shu kuni birinchi prezident saylovi ham bo‘lib o‘tdi. Yangi Konstitutsiya ustidagi ish 1990-yilda boshlanib, loyiha umumxalq muhokamasidan o‘tgach, 1992-yil 8-dekabrda qabul qilindi.
1991 e. → XX asr e. · II ming yillik
Bizning kunimizdan: 35 yil oldin
Asr = 100 yil. 1-asr: 1–100-yillar. Eramizdan avvalgi yillar kamayib boradi.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol
Yangi maktab klubi avval o‘zi tuzilganini e’lon qildi, so‘ng yig‘ilishda qoidalarini tasdiqladi va faqat undan keyin nishon tayyorladi. Qadamlar tartibi yozib qo‘yilgani uchun yangi a’zolar qaysi qaror birinchi kelganini bilib oldi. (Bu faqat kichik o‘xshatish.)
Kim ishlatadi
Arxivchilar va tarixchilar hujjatlarni sanasi bo‘yicha joylashtiradi, huquqshunoslar tuzilish hujjatlarini tayyorlaydi, jurnalistlar voqealar xronologiyasini yozadi.
Bugun sinab ko‘ring
Biror ish (klub, o‘yin) boshlashning uchta qadamini tartib bilan yozing va tartib nima uchun muhimligini bir gapda ayting.
Misol: davlat ramzlari alohida qonunlar bilan qabul qilindi: bayroq — 1991-yil 18-noyabr, gerb — 1992-yil 2-iyul, madhiya — 1992-yil 10-dekabr (so‘zlari Abdulla Oripov, musiqasi Mutal Burhonov).
Sinfda faoliyat
Zanjir o‘yini: sinf 1990-yil iyunidan 1992-yil dekabrigacha bo‘lgan o‘nta voqeani kartochkalarga yozadi; guruhlar ularni xronologik tartibda terib, har bir o‘tishning sababini bir jumlada izohlaydi.
Mashq
1
Mustaqillik Deklaratsiyasi qachon va qaysi organ tomonidan qabul qilingan?
1990-yil 20-iyunda O‘zbekiston SSR Oliy Kengashining sessiyasida.
2
Nima uchun mustaqillik e’loni aynan 1991-yil 31-avgustda qilindi, deb o‘ylaysiz? Voqealar ketma-ketligiga tayanib javob bering.
19–21-avgustdagi GKChP urinishi markaziy hokimiyatning beqarorligini ko‘rsatdi; respublika 21- va 25-avgustda o‘z huquqiy va xavfsizlik asoslarini mustahkamladi, shundan so‘ng Oliy Kengash qonuniy qaror chiqardi.
3
Konstitutsiya loyihasining birinchi va ikkinchi variantlari nimasi bilan farq qilgan va yakuniy matn qanday tartibda qabul qilingan?
Birinchi variant (1991) 158 moddadan, ikkinchisi (1992-yil bahori) 149 moddadan iborat edi; loyiha matbuotda umumxalq muhokamasidan o‘tdi (6 mingdan ortiq taklif), so‘ng 1992-yil 8-dekabrda Oliy Kengash sessiyasida deputatlarning tuzatishlari bilan 128 moddali matn qabul qilindi.
4
1992-yilgi Konstitutsiya nechta modda, bo‘lim va bobdan iborat edi?