Darslar 1 · 1 ta dars · N. Jo‘rayev, A. Zamonov. O‘zbekiston tarixi (Mustaqillik davri): o‘rta ta’lim maktablarining 11-sinf o‘quvchilari va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik. 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2018
1
O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligining qo‘lga kiritilishi
Darslik: 5–10-betlar
Maqsad1990–1991-yillardagi voqealar O‘zbekiston mustaqilligiga qanday olib kelganini, Konstitutsiya va davlat ramzlarining qabul qilinish tartibini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
suverenitet · sovereignty: a state’s supreme authority over its territory and affairsdeklaratsiya · declaration: a formal statement of principles or intentionsdavlat to‘ntarishi · coup: an attempt to seize power outside the lawful procedureOliy Kengash · Supreme Council, the republic’s legislature before 1995
Tushuntirish
1990-yil 20-iyunda O‘zbekiston SSR Oliy Kengashi Mustaqillik Deklaratsiyasini qabul qildi; unda har bir xalqning o‘z taqdirini o‘zi belgilash huquqi tilga olingan edi. 1991-yil 19–21-avgustda Moskvada Favqulodda holat davlat komiteti (GKChP) hokimiyatni egallashga urindi, bu urinish ittifoq respublikalarining mustaqillik yo‘lidagi qadamlarini tezlashtirdi. 21-avgustda respublika rahbariyati GKChP hujjatlari O‘zbekiston hududida amal qilmasligini e’lon qildi, 25-avgustdagi farmon esa Ichki ishlar vazirligi va Davlat xavfsizligi qo‘mitasini respublika tasarrufiga o‘tkazdi. 1991-yil 31-avgustda Oliy Kengashning navbatdan tashqari sessiyasi davlat mustaqilligini e’lon qildi va «Davlat mustaqilligi asoslari to‘g‘risida»gi qonunni qabul qildi; 1-sentabr Mustaqillik kuni deb belgilandi. 1991-yil 29-dekabrda o‘tkazilgan umumxalq referendumida qatnashganlarning 98 foizdan ortig‘i mustaqillikni yoqlab ovoz berdi; shu kuni birinchi prezident saylovi ham bo‘lib o‘tdi. Yangi Konstitutsiya ustidagi ish 1990-yilda boshlanib, loyiha umumxalq muhokamasidan o‘tgach, 1992-yil 8-dekabrda qabul qilindi.
Misol: davlat ramzlari alohida qonunlar bilan qabul qilindi: bayroq — 1991-yil 18-noyabr, gerb — 1992-yil 2-iyul, madhiya — 1992-yil 10-dekabr (so‘zlari Abdulla Oripov, musiqasi Mutal Burhonov).
Sinfda faoliyat
Zanjir o‘yini: sinf 1990-yil iyunidan 1992-yil dekabrigacha bo‘lgan o‘nta voqeani kartochkalarga yozadi; guruhlar ularni xronologik tartibda terib, har bir o‘tishning sababini bir jumlada izohlaydi.
Mashq
1
Mustaqillik Deklaratsiyasi qachon va qaysi organ tomonidan qabul qilingan?
1990-yil 20-iyunda O‘zbekiston SSR Oliy Kengashining sessiyasida.
2
Nima uchun mustaqillik e’loni aynan 1991-yil 31-avgustda qilindi, deb o‘ylaysiz? Voqealar ketma-ketligiga tayanib javob bering.
19–21-avgustdagi GKChP urinishi markaziy hokimiyatning beqarorligini ko‘rsatdi; respublika 21- va 25-avgustda o‘z huquqiy va xavfsizlik asoslarini mustahkamladi, shundan so‘ng Oliy Kengash qonuniy qaror chiqardi.
3
Konstitutsiya loyihasining birinchi va ikkinchi variantlari nimasi bilan farq qilgan va yakuniy matn qanday tartibda qabul qilingan?
Birinchi variant (1991) 158 moddadan, ikkinchisi (1992-yil bahori) 149 moddadan iborat edi; loyiha matbuotda umumxalq muhokamasidan o‘tdi (6 mingdan ortiq taklif), so‘ng 1992-yil 8-dekabrda Oliy Kengash sessiyasida deputatlarning tuzatishlari bilan 128 moddali matn qabul qilindi.
4
1992-yilgi Konstitutsiya nechta modda, bo‘lim va bobdan iborat edi?