Darslar 3 · 1 ta dars · N. Jo‘rayev, A. Zamonov. O‘zbekiston tarixi (Mustaqillik davri): o‘rta ta’lim maktablarining 11-sinf o‘quvchilari va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik. 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2018
3
Fuqarolik jamiyati g‘oyasining rivojlanish tarixi
Darslik: 22–29-betlar
MaqsadMahalliy hokimiyat va o‘zini o‘zi boshqarish organlari, saylov tamoyillari va ko‘ppartiyaviylikning shakllanishini fuqarolik jamiyati nuqtayi nazaridan izohlash.
Yangi so‘zlar
fuqarolik jamiyati · civil society: citizens’ associations and initiatives that exist beside the statefuqarolar yig‘ini · citizens’ assembly: the self-government body of a mahalla, village or small townko‘ppartiyaviylik · multi-party system: two or more parties compete in public lifeMarkaziy saylov komissiyasi · Central Election Commission, the body that organises national elections
Tushuntirish
Fuqarolik jamiyati — davlatdan alohida, fuqarolarning o‘z manfaatlarini tashkilotlar, mahallalar va tashabbuslar orqali ro‘yobga chiqaradigan sohasidir. 1992-yil 4-yanvarda qabul qilingan qonun mahalliy hokimiyatni qayta tashkil etib, hokim lavozimini joriy qildi; viloyat, tuman va shaharlarda xalq deputatlari Kengashlari vakillik organi sifatida saqlanib qoldi, 2023-yildan keyin esa hokimlar Kengashga raislik qilmaydi. Mahallalar, qishloq va shaharchalarda fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarishi fuqarolar yig‘inlari orqali amalga oshiriladi; bu tizim 1999-yildagi maxsus qonun bilan mustahkamlangan. Saylovlar umumiy, teng, to‘g‘ridan-to‘g‘ri saylov huquqi asosida yashirin ovoz berish bilan o‘tkaziladi, ovoz berish huquqi 18 yoshdan beriladi; saylovlarni Markaziy saylov komissiyasi tashkil etadi va u 2014-yildan doimiy organ. Mustaqillik yillarida tuzilgan birinchi partiya — Xalq demokratik partiyasi 1991-yil noyabrda tuzildi, so‘ng «Vatan taraqqiyoti» (1992), «Adolat» va «Milliy tiklanish» (1995), O‘zLiDeP (2003) paydo bo‘ldi; 2008–2019-yillarda Ekologik harakat Qonunchilik palatasida 15 ta kafolatlangan o‘ringa ega edi, 2019-yildan esa Ekologik partiya boshqa partiyalar bilan teng asosda saylovda qatnashadi; saylov qoidalari 2019-yildan yagona Saylov kodeksida jamlangan.
Namunalar
Misol: mahalla fuqarolar yig‘ini mahalliy masalalarni (obodonlashtirish, ehtiyojmandlarga yordam, yig‘inlar) hal qiladi, hokimlik esa davlat ijro etuvchi hokimiyatining quyi bo‘g‘ini — ular ikki xil turdagi organ.
Misol: partiyalar tashkil etilgan yillar bo‘yicha — 1991 (XDP), 1992 (Vatan taraqqiyoti), 1995 (Adolat, Milliy tiklanish), 2003 (O‘zLiDeP); 2000-yilda Vatan taraqqiyoti va Fidokorlar birlashgan.
Sinfda faoliyat
Mahalla yig‘ini sahnasi: guruhlar uch xil mahalliy muammo (yo‘lni ta’mirlash, yolg‘iz keksaga yordam, bog‘ qurish) bo‘yicha qaysi organga murojaat qilish kerakligini muhokama qiladi va javobini asoslaydi.
Mashq
1
Fuqarolar yig‘ini hokimlikdan nimasi bilan farq qiladi?
Fuqarolar yig‘ini aholining o‘zini o‘zi boshqarish organi, hokimlik esa davlat ijro etuvchi hokimiyati organi.
2
Saylov huquqining to‘rtta tamoyilini sanang.
Umumiy, teng, to‘g‘ridan-to‘g‘ri va yashirin ovoz berish.
3
Nima uchun doimiy Markaziy saylov komissiyasi saylovlar adolatiga muhim, deb hisoblanadi?
U doimiy tajriba va mutaxassislarga ega, saylov jarayonini davlat idoralaridan mustaqil tashkil etadi va qoidalar bir xil qo‘llanishini ta’minlaydi.
4
Mustaqillik yillarida tashkil topgan birinchi siyosiy partiya qaysi?
O‘zbekiston Xalq demokratik partiyasi (1991-yil noyabr).