ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Mahalliy boshqaruv, saylovlar va partiyalar

Darslar 3 · 1 ta dars · N. Jo‘rayev, A. Zamonov. O‘zbekiston tarixi (Mustaqillik davri): o‘rta ta’lim maktablarining 11-sinf o‘quvchilari va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik. 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2018
3

Fuqarolik jamiyati g‘oyasining rivojlanish tarixi

Darslik: 22–29-betlar
MaqsadMahalliy hokimiyat va o‘zini o‘zi boshqarish organlari, saylov tamoyillari va ko‘ppartiyaviylikning shakllanishini fuqarolik jamiyati nuqtayi nazaridan izohlash.
Yangi so‘zlar
fuqarolik jamiyati · civil society: citizens’ associations and initiatives that exist beside the statefuqarolar yig‘ini · citizens’ assembly: the self-government body of a mahalla, village or small townko‘ppartiyaviylik · multi-party system: two or more parties compete in public lifeMarkaziy saylov komissiyasi · Central Election Commission, the body that organises national elections
Tushuntirish

Fuqarolik jamiyati — davlatdan alohida, fuqarolarning o‘z manfaatlarini tashkilotlar, mahallalar va tashabbuslar orqali ro‘yobga chiqaradigan sohasidir. 1992-yil 4-yanvarda qabul qilingan qonun mahalliy hokimiyatni qayta tashkil etib, hokim lavozimini joriy qildi; viloyat, tuman va shaharlarda xalq deputatlari Kengashlari vakillik organi sifatida saqlanib qoldi, 2023-yildan keyin esa hokimlar Kengashga raislik qilmaydi. Mahallalar, qishloq va shaharchalarda fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarishi fuqarolar yig‘inlari orqali amalga oshiriladi; bu tizim 1999-yildagi maxsus qonun bilan mustahkamlangan. Saylovlar umumiy, teng, to‘g‘ridan-to‘g‘ri saylov huquqi asosida yashirin ovoz berish bilan o‘tkaziladi, ovoz berish huquqi 18 yoshdan beriladi; saylovlarni Markaziy saylov komissiyasi tashkil etadi va u 2014-yildan doimiy organ. Mustaqillik yillarida tuzilgan birinchi partiya — Xalq demokratik partiyasi 1991-yil noyabrda tuzildi, so‘ng «Vatan taraqqiyoti» (1992), «Adolat» va «Milliy tiklanish» (1995), O‘zLiDeP (2003) paydo bo‘ldi; 2008–2019-yillarda Ekologik harakat Qonunchilik palatasida 15 ta kafolatlangan o‘ringa ega edi, 2019-yildan esa Ekologik partiya boshqa partiyalar bilan teng asosda saylovda qatnashadi; saylov qoidalari 2019-yildan yagona Saylov kodeksida jamlangan.

HokimXalq deputatlariKengashiDavlathokimiyati quyibo‘g‘iniMahallafuqarolaryig‘iniO‘zini o‘ziboshqarishMahalliyboshqaruv
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bir yashovchi maktab yaqinidagi yo‘l o‘tish joyi haqida o‘ylab, bu masalani qaysi organ hal qilishini aniqladi. U bitta aniq xat yozib, nusxasini o‘zida saqladi. Javob muddati ma’lum bo‘lgani uchun u kutish vaqtini bilib turdi.

Kim ishlatadi

Mahalla va hokimiyat xodimlari fuqaro murojaatini kerakli joyga yo‘naltiradi, saylov komissiyasi xodimlari va kuzatuvchilar ovoz berish tartibini ta’minlaydi, partiya ko‘ngillilari saylovchilarga dasturni tushuntiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktabda yoki mahallada e’lon taxtasidagi bir xabarni o‘qing va uni kim chiqarganini hamda odamlardan nima so‘rayotganini yozing.

Namunalar
Misol: mahalla fuqarolar yig‘ini mahalliy masalalarni (obodonlashtirish, ehtiyojmandlarga yordam, yig‘inlar) hal qiladi, hokimlik esa davlat ijro etuvchi hokimiyatining quyi bo‘g‘ini — ular ikki xil turdagi organ.
Misol: partiyalar tashkil etilgan yillar bo‘yicha — 1991 (XDP), 1992 (Vatan taraqqiyoti), 1995 (Adolat, Milliy tiklanish), 2003 (O‘zLiDeP); 2000-yilda Vatan taraqqiyoti va Fidokorlar birlashgan.
Sinfda faoliyat

Mahalla yig‘ini sahnasi: guruhlar uch xil mahalliy muammo (yo‘lni ta’mirlash, yolg‘iz keksaga yordam, bog‘ qurish) bo‘yicha qaysi organga murojaat qilish kerakligini muhokama qiladi va javobini asoslaydi.

Mashq
1
Fuqarolar yig‘ini hokimlikdan nimasi bilan farq qiladi?
2
Saylov huquqining to‘rtta tamoyilini sanang.
3
Nima uchun doimiy Markaziy saylov komissiyasi saylovlar adolatiga muhim, deb hisoblanadi?
4
Mustaqillik yillarida tashkil topgan birinchi siyosiy partiya qaysi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliJasur oilasi uchun shakl tanloviHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →