☰ Reja · Ona tili

Morfologiya I: so‘z tarkibi va so‘z yasalishi

9-hafta · blok 1.6 · 3 dars
3

So‘z turkumlari: mustaqil va yordamchi so‘zlar

maktabga qarang: ona tili 6–7-sinf, So‘z turkumlari; 10-sinf
Maqsad: So‘zning turkumini ma’no, so‘roq va vazifasiga qarab aniqlash.
Qoida va g‘oya

So‘z turkumlari — so‘zlarning umumiy ma’nosi, so‘rog‘i va vazifasi bo‘yicha guruhlari. Mustaqil so‘zlar gap bo‘lagi bo‘la oladi: • ot (kim? nima?) — daftar, ona; • sifat (qanday?) — yashil, baland; • son (nechta? nechanchi?) — besh, uchinchi; • olmosh — men, bu, kim; • fe’l (nima qilmoq?) — yugurmoq; • ravish — tez, ertaga, juda. Yordamchi so‘zlar gap bo‘lagi bo‘lmaydi, so‘zlarni bog‘laydi yoki ma’no qo‘shadi: ko‘makchi (uchun, bilan), bog‘lovchi (va, ammo), yuklama (ham, -mi). Bulardan tashqari undov, taqlid va modal so‘zlar ham bor. Qoida: turkum so‘zning shakliga emas, vazifasiga qarab aniqlanadi.

Namunaviy masalalar
‘Daftar’ qaysi turkumga kiradi?
Yechim: ‘Nima?’ so‘rog‘iga javob beradi.
Javob: Ot
‘Yugurmoq’ qaysi turkumga kiradi?
Yechim: ‘Nima qilmoq?’ so‘rog‘iga javob beradi.
Javob: Fe’l
‘Uchun’ qaysi turkumga kiradi?
Yechim: Gap bo‘lagi bo‘lmaydi, so‘zlarni bog‘laydi.
Javob: Ko‘makchi (yordamchi so‘z)
Tipik xatolar
  • Yordamchi so‘zni mustaqil so‘z deb hisoblash: ular gap bo‘lagi bo‘lmaydi.
  • Turkumni faqat shakliga qarab aniqlash: ‘yashil’ — sifat, ‘yashillik’ — ot.
Mashq
1
‘Qizil’ qaysi turkum?
2
‘Beshta’ qaysi turkum?
3
‘Va’ qaysi turkum?
4
Mustaqil so‘z turkumlarini sanang.