☰ Reja · Ona tili

Sintaksis III: qo‘shma gaplar va ko‘chirma gap

14-hafta · blok 1.7 · 3 dars
1

Qo‘shma gap: bog‘langan va bog‘lovchisiz

maktabga qarang: ona tili 9-sinf, Qo‘shma gaplar
Maqsad: Qo‘shma gap turini aniqlash.
Qoida va g‘oya

Qo‘shma gap — ikki yoki undan ortiq qismdan iborat; har qismning o‘z ega-kesimi bor. Qismlar soni kesimlar soniga teng. Turlari: • bog‘langan qo‘shma gap — qismlar teng bog‘lovchi bilan bog‘lanadi: va, hamda, ammo, lekin, biroq, yoki, goh… goh; • ergashgan qo‘shma gap — bosh gap va unga ergashgan gapdan iborat; • bog‘lovchisiz qo‘shma gap — qismlar bog‘lovchisiz, faqat ohang bilan bog‘lanadi: Tong otdi, qushlar sayray boshladi. Qismlar orasiga odatda vergul qo‘yiladi. Qoida: ega bitta, kesim bir nechta bo‘lsa — bu sodda gap (uyushiq kesim): Bola kelib o‘tirdi. Istisno: bog‘lovchisiz qo‘shma gapda ma’no munosabatiga qarab boshqa tinish belgisi ham ishlatilishi mumkin.

Namunaviy masalalar
‘Yomg‘ir yog‘di, ammo biz sayrga chiqdik’ qaysi turdagi qo‘shma gap?
Yechim: ‘Ammo’ — teng bog‘lovchi.
Javob: Bog‘langan qo‘shma gap
‘Daraxtlar gulladi, bog‘ chiroy ochdi’ qaysi turdagi qo‘shma gap?
Yechim: Bog‘lovchi yo‘q, ohang bilan bog‘langan.
Javob: Bog‘lovchisiz qo‘shma gap
‘Tong otdi, qushlar sayray boshladi’ gapi nechta qismdan iborat?
Yechim: Ikki kesim: otdi, sayray boshladi.
Javob: Ikki qism
Tipik xatolar
  • Uyushiq kesimli sodda gapni qo‘shma gap deb olish: ega bitta bo‘lsa, gap sodda.
  • Bog‘lovchisiz qo‘shma gapni uyushiq bo‘lakli gap bilan aralashtirish: bu yerda har qismning o‘z egasi bor.
Mashq
1
‘Dars tugadi va o‘quvchilar tarqaldi’ qaysi turdagi gap?
2
‘Kun issiq edi, biroq shamol esib turardi’ qaysi turdagi gap?
3
‘Ali o‘tirdi, Vali turdi’ qaysi turdagi gap?
4
‘Bola yugurib kelib, o‘tirdi’ gapi sodda gapmi yoki qo‘shma gapmi?