1
Leksik ma’no, ko‘p ma’nolilik va ko‘chma ma’no
maktab darsligi: ona tili 5-sinf, Leksikologiya bo‘limi
Maqsad: To‘g‘ri, ko‘chma va ko‘p ma’noli so‘zni farqlash.
Qoida va g‘oya
Leksik ma’no — so‘zning predmet, belgi yoki harakatni bildirishi (daraxt, yashil, yugurmoq). Bir ma’noli so‘zda faqat bitta ma’no bor (kitob, daftar). Ko‘p ma’noli so‘zda bir necha o‘zaro bog‘liq ma’no bor: til — a’zo (tilni tishlamoq) va nutq vositasi (o‘zbek tili). To‘g‘ri ma’no — so‘zning asosiy, birinchi ma’nosi: oltin uzuk. Ko‘chma ma’no — o‘xshashlik asosida boshqa narsaga ko‘chgan ma’no: oltin kuz, temir iroda, stol oyog‘i. Qoida: ko‘p ma’noli so‘zning barcha ma’nolari bir-biri bilan bog‘liq bo‘ladi. Istisno: bog‘liq bo‘lmagan ma’nolar ko‘p ma’noli so‘z emas, omonim bo‘ladi (keyingi dars).
Namunaviy masalalar
‘Oltin kuz keldi’ gapida ‘oltin’ so‘zi qaysi ma’noda?
Yechim: Kuz metall emas; rang va qadr o‘xshashligi bo‘yicha ko‘chgan.
Javob: Ko‘chma ma’noda
Yechim: Kuz metall emas; rang va qadr o‘xshashligi bo‘yicha ko‘chgan.
Javob: Ko‘chma ma’noda
‘Tish’ so‘zining ikki ma’nosini ayting.
Yechim: 1) og‘izdagi suyakli a’zo; 2) arra yoki taroq tishi — o‘xshashlik bo‘yicha.
Javob: A’zo; asbobning tishi
Yechim: 1) og‘izdagi suyakli a’zo; 2) arra yoki taroq tishi — o‘xshashlik bo‘yicha.
Javob: A’zo; asbobning tishi
‘Kitob’ so‘zi bir ma’noli mi, ko‘p ma’noli mi?
Yechim: Asosan bitta ma’no: bosma asar.
Javob: Bir ma’noli
Yechim: Asosan bitta ma’no: bosma asar.
Javob: Bir ma’noli
Tipik xatolar
- Ko‘chma ma’noni to‘g‘ri ma’no deb olish: oltin kuz — metall emas.
- Ma’nolari bog‘liq bo‘lmagan so‘zlarni ko‘p ma’noli deb hisoblash: bu omonim.
Mashq
1
‘Temir iroda’ birikmasida ‘temir’ qanday ma’noda?
Ko‘chma ma’noda (mustahkam)
2
‘Ko‘z’ so‘zining ikki ma’nosini ayting.
Ko‘rish a’zosi; igna ko‘zi (tuynuk)
3
Ko‘p ma’noli so‘zning ma’nolari qanday bo‘ladi?
O‘zaro bog‘liq