1
Uyushiq bo‘laklar va ularda tinish belgilari
maktabga qarang: ona tili 8-sinf, Uyushiq bo‘lakli gaplar
Maqsad: Uyushiq bo‘laklarni topish va to‘g‘ri tinish belgisi qo‘yish.
Qoida va g‘oya
Uyushiq bo‘laklar — bir xil so‘roqqa javob beradigan, bir bo‘lakka bog‘lanadigan teng bo‘laklar: Stolda daftar, qalam va kitob bor (uyushiq ega). Ular sanash ohangi yoki teng bog‘lovchi bilan bog‘lanadi. Tinish belgilari: • bog‘lovchisiz uyushiq bo‘laklar orasiga vergul: daftar, qalam, kitob; • va, hamda, yoki oldidan vergul qo‘yilmaydi; • ammo, lekin, biroq oldidan vergul qo‘yiladi: Havo toza, lekin sovuq; • takrorlanuvchi bog‘lovchilar (ham… ham, na… na, goh… goh) oldidan vergul qo‘yiladi. Umumlashtiruvchi so‘z uyushiq bo‘laklardan oldin kelsa, undan keyin ikki nuqta qo‘yiladi: Hamma narsa tayyor: stol, stul va choynak. Qoida: bir gapda uyushiq bo‘laklar har qanday gap bo‘lagi bo‘lishi mumkin.
Namunaviy masalalar
‘Bolalar yugurdi, sakradi va kuldi’ gapida uyushiq bo‘laklarni toping.
Yechim: Uchta kesim, bir xil ega.
Javob: yugurdi, sakradi, kuldi (uyushiq kesim)
Yechim: Uchta kesim, bir xil ega.
Javob: yugurdi, sakradi, kuldi (uyushiq kesim)
Vergulni qo‘ying: ‘Havo toza lekin sovuq.’
Yechim: ‘Lekin’ oldidan vergul.
Javob: Havo toza, lekin sovuq.
Yechim: ‘Lekin’ oldidan vergul.
Javob: Havo toza, lekin sovuq.
Tinish belgisini qo‘ying: ‘Hamma narsa tayyor stol stul va choynak.’
Yechim: Umumlashtiruvchi so‘zdan keyin ikki nuqta.
Javob: Hamma narsa tayyor: stol, stul va choynak.
Yechim: Umumlashtiruvchi so‘zdan keyin ikki nuqta.
Javob: Hamma narsa tayyor: stol, stul va choynak.
Tipik xatolar
- ‘Va’ oldidan vergul qo‘yish: ‘non, va sut’ — xato.
- Umumlashtiruvchi so‘zdan keyin vergul qo‘yish: to‘g‘risi ikki nuqta.
Mashq
1
Tinish belgisini qo‘ying: ‘Men kitob daftar va qalam oldim.’
Men kitob, daftar va qalam oldim.
2
Tinish belgisini qo‘ying: ‘Opam ham o‘qiydi ham ishlaydi.’
Opam ham o‘qiydi, ham ishlaydi.
3
‘Hovlida tut, nok va o‘rik o‘sadi’ gapida nechta uyushiq ega bor?
Uchta
4
Uyushiq bo‘laklarni bog‘lovchi ‘va’ oldidan vergul qo‘yiladimi?
Yo‘q