☰ Reja · Ona tili

Matn ustida ishlash

15-hafta · blok 1.8 · 3 dars
1

Matn, mavzu va g‘oya, matnning bog‘lanishi, reja

maktabga qarang: ona tili 8-sinf, Ijodiy matn; 9-sinf, Matn
Maqsad: Matn belgilarini, mavzu va g‘oyani topish, gaplar bog‘lanishini aniqlash.
Qoida va g‘oya

Matn — o‘zaro bog‘langan, tugal fikr bildiruvchi gaplar yig‘indisi. Belgilari: bir mavzu, gaplarning bog‘lanishi, tugallik, sarlavha. Mavzu — matn nima haqida. G‘oya — muallif asosiy fikri, matndan chiqadigan xulosa. Sarlavha mavzuni yoki g‘oyani ifodalaydi. Gaplar bir-biriga quyidagicha bog‘lanadi: • so‘zning takrori: kitob… kitobni; • olmosh: Sardor… u; • sinonim, ravish va bog‘lovchi so‘zlar: keyin, shuning uchun. Reja — matn qismlarining ketma-ketligi, har band bir mikromavzu. Hikoya rejasi: boshlanish, voqealar rivoji, yakun. Qoida: mavzu ‘nima haqida?’, g‘oya esa ‘nima uchun yozilgan?’ savoliga javob beradi.

Namunaviy masalalar
Mavzuni toping: ‘Bahor kelishi bilan bog‘ uyg‘ondi. Daraxtlar kurtak chiqardi, shoxlarda qushlar sayradi. Ertalab shudring maysalarni yuvib o‘tdi.’
Yechim: Hamma gaplar bahorda bog‘ ahvoli haqida.
Javob: Bahorda bog‘ning uyg‘onishi
Gaplar qanday bog‘langan: ‘Sardor yangi kitob oldi. U kitobni bir kechada o‘qib chiqdi.’
Yechim: ‘Sardor’ o‘rniga ‘u’, ‘kitob’ takrorlangan.
Javob: Olmosh (u) va so‘z takrori (kitob) bilan
Hikoya rejasi odatda qanday qismlardan iborat?
Yechim: Voqea boshlanadi, rivojlanadi, tugaydi.
Javob: Boshlanish, voqealar rivoji, yakun
Tipik xatolar
  • Mavzu bilan g‘oyani aralashtirish: mavzu — nima haqida, g‘oya — muallif nima demoqchi.
  • Bir mavzudagi, ammo o‘zaro bog‘lanmagan gaplarni matn deb hisoblash.
Mashq
1
G‘oyani toping: ‘Mehnat qilgan odam charchamaydi, balki quvonadi. Dehqon bahorda urug‘ sepadi, kuzda hosil yig‘adi. Hosil — mehnat mevasi.’
2
Mavzu bilan g‘oyaning farqini ayting.
3
Gaplarni bir-biriga bog‘laydigan uchta vositani ayting.
4
Sarlavha tanlang: ‘Kecha biz sinfdoshlarimiz bilan muzeyga bordik. U yerda qadimiy buyumlarni ko‘rdik. Gid bizga ularning tarixini aytib berdi.’